İçeriğe geç

Yoğurt; Tanımı, Bileşimi, Üretimi ve Besleyiciliği (Detaylı Anlatım)

1. Yoğurdun Tanımı ve Tarihi

1.1. Yoğurt nedir?

Yoğurt; inek, koyun, keçi ve manda sütlerinin veya bu sütlerin karışımlarının, başlıca Streptococcus thermophilus ve Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus bakterileriyle fermente edilmesi sonucunda elde edilen; beyazdan krem rengine değişen görünümü, kendine özgü süt ve fermantasyon aroması, hafif ya da belirgin ekşi tadı ve ürün çeşidine göre değişen kıvamıyla tanınan bir süt ürünüdür.

Yapısının temelini, suyu ve diğer bileşenleri içinde tutan süt proteini ağı oluşturur. Bileşiminde suyun yanında proteinler, süt yağı, laktoz ve diğer karbonhidratlar, mineraller, vitaminler, fermantasyonla oluşan organik asitler ve canlı kültürlü çeşitlerinde yoğurt bakterileri bulunur. Kıvamı, kaşıkla kesilerek alınabilen sıkı bir jelden kolayca akabilen içilebilir bir yapıya kadar değişebilir. Kaymaklı veya kaymaksız, normal veya süzme, farklı yağ oranlarında, sade, meyveli, aromalı ve laktozsuz çeşitleri üretilebilir.

Kasede sade yoğurt
Sade yoğurdun kıvamını süt proteinleri, yağ, kültür ve üretim koşulları birlikte belirler.

1.2. Orta Asya'dan günümüze yoğurdun tarihi

Yoğurdun ortaya çıkışı konusunda en çok aktarılan görüşlerden biri, hayvancılıkla uğraşan Orta Asya Türk toplulukları tarafından geliştirilmiş olduğudur. Göçebe hayatında süt, önemli bir besin olmakla birlikte kısa sürede bozulduğu için saklanması ve taşınması güç bir üründü. Sütün yoğurda dönüştürülmesi, ardından gerektiğinde süzülmesi veya kurutulması, bu değerli gıdayı daha uzun süre değerlendirebilmenin yollarından biri oldu. Türklerin Anadolu'ya ve Balkanlara göçleriyle birlikte yoğurt üretme ve tüketme geleneği de geniş bir coğrafyaya yayıldı.

İlk yoğurdun nasıl ortaya çıktığına ilişkin anlatılardan birine göre, hayvan derisinden yapılan kaplarda taşınan süt zaman içinde ekşiyip koyulaşmış; insanlar bu değişimi fark ederek sonraki sütleri de aynı şekilde değerlendirmeyi öğrenmiştir. Bu, ilk yoğurdun keşfini açıklamak için aktarılan bir rivayettir. Anlatının bugünkü süt bilimiyle açıklayabildiğimiz tarafı, uygun koşullarda gelişen laktik asit bakterilerinin sütü asitlendirmesi ve pıhtılaştırmasıdır.

Yoğurdun Türk beslenme kültüründeki yerine ilişkin yazılı izleri ise çok daha somut biçimde takip edebiliyoruz. On birinci yüzyılda yazılan Kaşgarlı Mahmud'un Dîvânu Lugâti't-Türk ve Yusuf Has Hâcib'in Kutadgu Bilig adlı eserlerinde yoğurttan söz edilir. Bu kayıtlar, yoğurdun o dönemde Türkler tarafından bilinen ve tüketilen bir gıda olduğunu gösterir. Selçuklu ve Osmanlı mutfaklarında da yoğurt; tek başına tüketilen, ayrana dönüştürülen, çorbalarda, yemeklerde ve soslarda kullanılan temel gıdalardan biri olmayı sürdürmüştür.

Günümüzde yoğurdun Türk kültüründeki yeri, sofrada bir kâse içinde sunulmasından çok daha geniştir. Ayranda içilir, cacıkta serinletir, tarhananın yapımına katılır; çorbalardan mantıya, kebaplardan sebze yemeklerine kadar pek çok yemeğin tadını tamamlar.

Evde mayanın bir sonraki yoğurt için ayrılması da bu üretim bilgisinin kuşaktan kuşağa aktarılmasının gündelik örneklerinden biridir. Bu kadar tanıdık bir gıdanın dilimizde de karşılığı olması şaşırtıcı değildir. “Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer” sözü, kötü bir deneyimden sonra benzer durumlarda daha temkinli davranmayı anlatır. “Her yiğidin bir yoğurt yiyişi vardır” sözü ise herkesin kendine özgü bir iş yapma biçimi olduğunu ifade eder. “Yoğurdum ekşi diyen olmaz” derken de insanın kendi yaptığını veya kendisine ait olanı kolay kolay kötülememesinden söz ederiz. Böylece yoğurt, yalnızca bir besin olarak değil, davranışlarımızı ve hayata bakışımızı anlatan atasözlerinin içinde de günlük dilimizi besler.

Ürünün adı da bu kültürel yayılmanın dikkat çekici bir izidir. Yoğurt, Türkçeden çok sayıda dünya diline geçmiş kelimelerden biridir. İngilizcedeki yogurt/yoghurt, Fransızcadaki yaourt/yogourt ve İspanyolcadaki yogur kelimeleri Türkçe yoğurt adına dayanır. Bugün dünyanın çok geniş bir bölümünde bu gıdanın Türkçedeki adıyla veya bu addan türemiş biçimleriyle tanınması, yoğurdun Türk kültürüyle bağını günlük dilde de yaşatmaktadır.

Avrupa'da tanınmasıyla ilgili meşhur bir başka anlatı da Fransa Kralı I. François'ya ilişkindir. Rivayete göre, on altıncı yüzyılda uzun süren bir bağırsak rahatsızlığı yaşayan krala Osmanlı tarafından gelen bir hekim yoğurt yedirmiş ve kralın iyileşmesiyle yoğurt Fransız sarayında dikkat çekmiştir. Bu hikâye yoğurdun Avrupa'daki tanınırlığını anlatan tarihî rivayetler arasında yer alır.

Sütün, önceki yoğurttan az miktarda katılarak yeniden mayalanması, mikroorganizmalar bilinmeden çok önce uygulanıyordu. On dokuzuncu yüzyılda fermantasyonun mikrobiyolojik temellerinin anlaşılması, bu birikimin kontrollü üretime dönüşmesinin önünü açtı. Stamen Grigorov'un 1905'te yoğurt bakterisi üzerine yaptığı çalışmalar, bu sürecin önemli duraklarından biridir. Yirminci yüzyılda tanımlanmış starter kültürlerin, kontrollü ısıtmanın, homojenizasyonun, soğuk zincirin ve ambalajlama teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla yoğurt, geleneksel kimliğini korurken büyük ölçekte de üretilen bir süt ürünü hâline geldi.

2. Yoğurdun Bileşimi

Yoğurdun bileşimini su ve kurumadde olarak iki ana grupta inceleyebiliriz. Kurumadde; proteinleri, süt yağını, karbonhidratları, mineral maddeleri, organik asitleri ve daha küçük miktarlardaki diğer bileşenleri kapsar. Canlı kültürlü yoğurtlarda mikroorganizmalar da bu bileşimin biyolojik bir parçasıdır. Yoğurdu yalnızca süt bileşenlerinin yan yana bulunduğu bir gıda olarak düşünmemek gerekir; bu bileşenler fermantasyon sırasında değişir ve birbirleriyle etkileşerek ürünün yapısını meydana getirir.

Bileşenlerin miktarları, yoğurdun çeşidine göre önemli ölçüde değişir. Örneğin aşağıdaki USDA kaydında sade tam yağlı yoğurdun yaklaşık %85,3'ü su, %14,7'si kurumaddedir; protein oranı %3,82, yağ oranı %4,48'dir. Aynı veri tabanındaki tam yağlı Greek tipi yoğurt örneğinde ise su %81,3'e düşerken protein %9'a çıkar. Yağı azaltılmış bir yoğurdun protein miktarı da süt kaynaklı kurumaddeyle zenginleştirilmiş olması nedeniyle tam yağlı başka bir yoğurttan yüksek olabilir.

Yoğurt örneğiSu (%)Protein (%)Yağ (%)Karbonhidrat (%)
Sade, tam yağlı85,273,824,485,57
Sade, az yağlı85,075,251,557,04
Sade, yağsız sütten85,235,730,187,68
Greek tipi, tam yağlı, sade81,309,005,003,98
Greek tipi, yağsız, sade85,1010,190,393,60

USDA FoodData Central kayıtları: 2259793, 170886, 170887, 171304 ve 170894. Yüzdeler, 100 g üründeki gram miktarını ifade eder. Bunlar farklı ürünlere ait referans bileşimlerdir; yağ oranı değiştirilmiş aynı yoğurdun deney sonuçları veya Türkiye'deki yasal sınıf sınırları değildir. Karbonhidratlar fark yöntemiyle hesaplanmıştır; bu sütun doğrudan laktoz miktarı olarak okunmamalıdır.

Kullanılan hayvan sütünün etkisini görmek için farklı sütlerle aynı araştırma kapsamında üretilmiş yoğurtlara da bakabiliriz. Aşağıdaki deneysel ürünlerde koyun ve manda sütü yoğurtlarının yağ ve toplam kurumadde oranları daha yüksektir.

Yoğurdun sütüSu (%)Kurumadde (%)Protein (%)Yağ (%)Kül (%)
İnek sütü84,7515,254,254,550,82
Keçi sütü84,4115,595,044,770,87
Koyun sütü78,5821,426,119,351,03
Manda sütü80,4819,525,318,250,93

Terzioğlu ve arkadaşları, 2023, Çizelge 1. Araştırmada bütün sütlere %3 yağsız inek sütü tozu katılmıştır; dolayısıyla tablo saf sütlerin veya bütün piyasa yoğurtlarının değişmez bileşimini göstermez. Su yüzdeleri, bildirilen kurumaddenin 100'den çıkarılmasıyla hesaplanmıştır. Kül, mineral içeriğini değerlendirmede kullanılan analiz değeridir.

Sade ve meyveli çeşitler arasındaki farkı, aynı temel yoğurttan hazırlanmış deneysel ürünlerle de karşılaştırabiliriz. Tarakçı ve Küçüköner'in araştırmasında temel yoğurda %7 oranında farklı meyve ürünleri katılmış ve aşağıdaki bileşimler ölçülmüştür. Böylece meyvenin türü kadar, marmelat veya meyve ezmesi gibi kullanılan hazırlama biçiminin de bileşimi değiştirdiğini görüyoruz.

Yoğurt çeşidiSu (%)Kurumadde (%)Protein (%)Yağ (%)Kül (%)
Sade kontrol yoğurdu85,4214,583,803,181,09
Kızılcık marmelatlı83,5216,484,092,900,85
Kuşburnu marmelatlı84,8915,113,603,030,90
Vişne reçelli82,6117,393,733,150,82
Hurma ezmeli81,7518,253,583,000,90

Tarakçı ve Küçüköner, 2003, Çizelge 1; depolamanın ilk günü. Temel yoğurt, %2 yağsız süt tozuyla zenginleştirilmiş inek sütünden üretilmiştir. Meyveli örneklerde %7 meyve ürünü kullanılmıştır. Su yüzdeleri bildirilen kurumaddeden hesaplanmıştır; değerler çalışmadaki ürünlere aittir.

2.1. Su ve kurumadde

Yoğurdun en yüksek miktarda bulunan bileşeni sudur. Ancak yoğurt, içinde su bulunan katı parçaların basit bir karışımı değildir. Proteinlerin oluşturduğu üç boyutlu ağ, suyun büyük bölümünü kendi boşluklarında tutar; suyun bir kısmı da proteinler ve diğer bileşenlerle daha yakın etkileşim içindedir. Sıvı sütle aynı mertebede su içeren bir yoğurdun kaşıkla alınabilmesini sağlayan temel özellik bu ağ yapısıdır.

Suyun uzaklaştırılmasından sonra geriye kalan bileşenlerin toplamına kurumadde denir. Yağ bu toplamdan çıkarıldığında ise yağsız kurumadde bulunur. Örneğin %15 kurumadde ve %4 yağ içeren bir yoğurdun yağsız kurumaddesi yaklaşık %11'dir. Bu ayrım önemlidir; yoğurdun kıvamını değerlendirirken toplam kurumadde kadar, bu kurumaddenin ne kadarının protein, yağ veya karbonhidrat olduğu da sonucu değiştirir.

Kurumadde, üretim öncesinde süte süt kaynaklı bileşenler katılarak veya suyun bir bölümü uzaklaştırılarak artırılabilir. Endüstride evaporasyonla, evde ise açık kapta ısıtma sırasında oluşan buharlaşmayla su kaybı gerçekleşebilir. Süzme yoğurtta yoğunlaşma, fermantasyondan sonra serumun bir bölümünün ayrılmasıyla sağlanır. Bu işlemlerin bileşim üzerindeki etkisi aynı değildir: Evaporasyonda esas olarak su uzaklaşırken süzme sırasında suyla birlikte çözünür bazı bileşenler de gider.

Yoğurdun su salması da bu başlıkla ilişkilidir. Protein ağı tuttuğu sıvının bir kısmını bıraktığında yüzeyde serum birikir. Bunun miktarı; protein düzeyine, ısıl işleme, kültüre, asitliğe ve pıhtının uğradığı mekanik etkiye bağlıdır. Dolayısıyla yüksek su oranı ile yüksek serum ayrılması aynı anlama gelmez; suyu iyi tutan bir protein ağı, su oranı yüksek bir yoğurdun da düzgün görünmesini sağlayabilir.

2.2. Karbonhidratlar; laktoz ve fermantasyonla değişen karbonhidratlar

Sade yoğurdun süt kaynaklı başlıca karbonhidratı laktozdur. Laktoz, bir glukoz ve bir galaktoz biriminden oluşan bir disakkarittir. Yoğurt bakterileri β-galaktozidaz enzimi yardımıyla bu karbonhidratı parçalar; kullanabildikleri kısmını enerji üretiminde değerlendirerek başta laktik asit olmak üzere fermantasyon ürünleri oluşturur. Kullanılan suşa bağlı olarak galaktozun bir bölümü üründe birikebilir. Böylece yoğurdun karbonhidrat bileşimi, başlangıçtaki sütünkiyle bütünüyle aynı kalmaz.

Fermantasyon sırasında laktozun yalnızca bir bölümü tüketilir. Bu nedenle normal yoğurdun içinde laktoz bulunmaya devam eder. Başlangıçtaki süt, katılan süt tozu, uygulanan yoğunlaştırma ve süzme işlemleri de kalan miktarı etkiler. Süt tozuyla zenginleştirilmiş bir yoğurt, fermantasyona rağmen katkısız başka bir sütten daha fazla laktoz içerebilir. Burada yalnızca “bakteriler karbonhidratı tüketti” diye düşünmek yeterli değildir; üretime başlanan bileşime de bakmak gerekir.

Laktozsuz yoğurt üretiminde ise laktoz, laktaz enzimiyle daha küçük olan monosakkaritlere ayrılır. Glukoz ve galaktoz, laktoza göre daha tatlı algılandığından ürünün tadı ayrıca şeker eklenmeden de daha tatlı gelebilir. Meyveli veya tatlandırılmış yoğurtlarda bunlara sakkaroz ve meyveden gelen karbonhidratlar da katılabilir. Bu yüzden besin bildirimindeki toplam karbonhidrat, toplam şeker, ilave şeker ve laktoz değerleri birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

2.3. Proteinler; kazeinler, serum proteinleri ve peptitler

Yoğurdun proteinleri esas olarak üretimde kullanılan sütten gelir. İnek sütünde proteinlerin yaklaşık %80'ini kazeinler, %20'sini serum proteinleri oluşturur. Yoğurdun protein oranı ve bu iki grubun birbirine oranı; süt türüne, kullanılan süt tozuna veya protein bileşenlerine ve yoğunlaştırma yöntemine göre değişebilir. Örneğin kazeinle zenginleştirmek ile serum proteiniyle zenginleştirmek, toplam protein miktarı aynı olsa bile aynı yapıyı meydana getirmez.

Kazeinler başlıca αs1-, αs2-, β- ve κ-kazein fraksiyonlarından oluşur. Bu proteinler sütte, kalsiyum fosfatla birlikte misel adı verilen küçük yapılar içinde bulunur. Yoğurt üretiminde bakterilerin oluşturduğu asit, misellerin yükünü ve mineral dengesini değiştirir. Protein parçacıkları birbirleriyle etkileşerek sürekli bir ağ meydana getirir; yoğurdun pıhtısı bu ağın oluşmasıyla ortaya çıkar. Yani kazein yalnızca tükettiğimiz bir besin öğesi değildir, aynı zamanda yoğurdun taşıyıcı iskeletidir.

Serum proteinleri arasında β-laktoglobulin ve α-laktalbumin başta gelir; serum albümini, immünoglobulinler, laktoferrin ve başka küçük protein fraksiyonları da bulunur. Yoğurt sütüne uygulanan ısıl işlem bu proteinlerin doğal katlanma düzenini değiştirir. Özellikle β-laktoglobulin, κ-kazeinle ve diğer proteinlerle etkileşime girerek jel yapısına katılabilir. Böylece su tutma ve pıhtının dayanıklılığı gelişir. Bu değişim, proteinin kaybolması değil, yapısının ve diğer proteinlerle ilişkisinin değişmesidir.

Fermantasyon sırasında kültürlerin proteinaz ve peptidaz enzimleri, süt proteinlerinin bir bölümünü daha küçük peptitlere ve serbest aminoasitlere ayırır. Bakteriler gelişmek için bu bileşenlerden yararlanır; aynı zamanda tat ve aroma oluşumuna katkı sağlanır. Parçalanmanın düzeyi suşa ve üretim koşullarına bağlıdır. Fazla proteoliz istenmeyen acı tada da yol açabilir; dolayısıyla daha çok protein parçalanması her zaman daha iyi yoğurt anlamına gelmez.

Süzme yoğurtta su ve serumun bir kısmı uzaklaştırıldığı için protein 100 gram ürün içinde yoğunlaşır. Bununla birlikte süte önceden uygulanan ısıtma, serum proteinlerinin ne kadarının jel içinde tutulacağını da etkiler. Geleneksel süzme, ultrafiltrasyon ve süt proteinleriyle zenginleştirme bu nedenle farklı protein dağılımları oluşturabilir. Normal bir yoğurtta %3–5 düzeyinde görülebilen protein, yukarıdaki Greek tipi örneklerde yaklaşık %9–10'a ulaşmaktadır; bu, yoğunlaştırılmış ürünlerin besin bildirimindeki en belirgin farklardan biridir.

Proteinlerin yapısını ve sütteki diğer bileşenlerle ilişkisini daha ayrıntılı incelemek için bkz. Süt; Tanımı, Bileşimi ve Besleyiciliği (Detaylı Anlatım).

2.4. Süt yağı ve diğer lipitler

Süt yağının büyük bölümünü trigliseritler oluşturur. Trigliseritler, gliserole bağlanmış üç yağ asidinden meydana gelir. Süt yağında bütirik asit gibi kısa zincirli, kaprik asit gibi orta zincirli, palmitik ve stearik asit gibi uzun zincirli doymuş yağ asitlerinin yanında oleik asit gibi doymamış yağ asitleri de bulunur. Bunların oranları hayvan türüne, yemlemeye ve mevsime göre değişir. Yoğurt, bu yağ asidi profilini büyük ölçüde kullanılan sütten devralır.

Yağ, sütte ve yoğurtta tek bir tabaka hâlinde bulunmaz; küçük yağ globülleri şeklinde dağılmıştır. Bu globüllerin çevresindeki yapı, fosfolipitler ve proteinler gibi bileşenleri de içerir. Süt kaynaklı kolesterol de lipit fraksiyonunun bileşenlerinden biridir. Üretimdeki homojenizasyon, yağ globüllerini küçültüp dağılımlarını değiştirerek yağın yoğurt ağına katılma biçimini etkiler.

Yağın üründeki görevi yalnızca enerji sağlamak değildir. Kremsilik, ağızda kayganlık, dolgunluk ve aromanın algılanmasında da rol oynar. Bu nedenle yağı azaltılmış bir yoğurdun duyusal özelliklerini korumak için protein miktarı, ısıl işlem ve kültür seçimi birlikte düzenlenebilir. Yağsız yoğurdun kıvamlı olması mümkün olduğu gibi yağlı bir yoğurt da pıhtısı parçalandığı için daha akışkan olabilir.

Yağ oranı, yüzeydeki kaymağa bakılarak hesaplanamaz. Yağ bütün kitleye dağılmış olabileceği gibi yüzeyde bir miktar yoğunlaşmış da olabilir. Yağ miktarının azaltılması ise ayrıca uygulanan bir standardizasyon işlemidir. Bu ayrım, kaymaklı ve homojenize yoğurtları anlatırken özellikle önem taşır.

2.5. Mineral maddeler

Yoğurt; kalsiyum ve fosforun yanında potasyum, magnezyum, sodyum ve çinko gibi mineralleri de içerir. Bu minerallerin bir bölümü serumda çözünmüş olarak, bir bölümü ise proteinlerle ve özellikle kazein miselleriyle ilişkili hâlde bulunur. Fermantasyonda asitliğin artması, misellerdeki kolloidal kalsiyum fosfatın çözünmesini sağlar ve kalsiyum ile fosforun fazlar arasındaki dağılımını değiştirir.

Bu nedenle mineral miktarı kadar mineralin ürün içinde nerede bulunduğu da önemlidir. Süzme sırasında serumla birlikte bazı çözünür mineraller uzaklaşabilir. Su kaybı ürünün proteinini yoğunlaştırırken her mineralin aynı oranda artması beklenmez. Başlangıçtaki süt, süzme koşulları ve kullanılan teknoloji, süzme yoğurdun mineral profilini birlikte belirler.

Mineral100 g sade tam yağlı yoğurtta
Kalsiyum127 mg
Fosfor101 mg
Potasyum164 mg
Magnezyum11,5 mg
Sodyum41,8 mg
Çinko0,43 mg

USDA FoodData Central, FDC 2259793. Tablo, ilk bileşim tablosundaki sade tam yağlı ürün kaydına aittir; değerler yuvarlanmıştır.

Bileşim analizlerinde kullanılan kül miktarı da burada açıklanmalıdır. Kül, örneğin organik kısmı yakıldıktan sonra kalan mineral ağırlıklı kalıntıdır. Böylece mineral içeriği hakkında genel bir analiz değeri elde edilir. Ancak kül yüzdesi tek başına ne kadar kalsiyum bulunduğunu veya bütün minerallerin vücut tarafından ne ölçüde kullanılacağını göstermez. (Minerallerin vücuttaki görevleri, günlük alınması gereken miktarlar ve besin kaynakları hakkında daha detaylı bilgi için bkz. Mineraller ve Beslenme; İşlevleri, Günlük İhtiyaçlar ve Besin Kaynakları)

2.6. Vitaminler

Yoğurtta süt kaynaklı B grubu vitaminler bulunur; riboflavin (B2), kobalamin (B12), tiamin (B1) ve B6 vitamini bunlar arasındadır. Yağda çözünen vitaminlerin düzeyi ise kullanılan sütün yağ miktarından ve ürünün zenginleştirilip zenginleştirilmediğinden etkilenir. Bu yüzden tam yağlı, yağsız ve vitamin eklenmiş yoğurtları aynı vitamin bileşimindeymiş gibi değerlendirmek doğru olmaz.

Örneğin ilk tabloda verilen sade tam yağlı yoğurdun USDA kaydında 100 gram için B2 vitamini yaklaşık 0,243 mg, B1 vitamini 0,055 mg ve B6 vitamini 0,045 mg'dır. Bununla birlikte, her yoğurdun doğal olarak yüksek miktarda D vitamini içerdiği varsayılmamalı; D vitaminiyle zenginleştirilmiş ürünlerde ambalajdaki miktar ayrıca okunmalıdır.

Vitaminler bakımından fermantasyonun etkisi de tek yönlü değildir. Bazı bakteriler belirli vitaminleri sentezleyebilirken bazıları gelişimleri sırasında ortamdan tüketebilir. Isıl işlem, oksijen ve ışık da vitaminlerin korunmasını etkileyebilir. Serum ayrılıp uzaklaştırıldığında ise suda çözünen vitaminlerin bir kısmı bu serumla birlikte gider. Dolayısıyla “mayalanınca bütün vitaminler artar” yerine, hangi vitaminin hangi kültür ve işlem koşullarında nasıl değiştiğine bakmak gerekir. (Vitaminlerin vücuttaki işlevleri, günlük ihtiyaç miktarları ve besin kaynakları hakkında daha detaylı bilgi için bkz. Bütün Vitaminler; İşlevleri, Günlük İhtiyaçlar ve Besin Kaynakları)

2.7. Organik asitler ve aroma bileşenleri

Yoğurtta fermantasyonla oluşan başlıca organik asit laktik asittir. Bu asit, yoğurdun ekşi tadının ve proteinlerin jel oluşturmasının temel etkenlerinden biridir. Ayrıca sütten gelen sitrik asit ile kültürün metabolizmasına bağlı olarak değişen diğer organik asitler de bulunur. Organik asitlerin miktarı ve birbirine oranı, süt türüne ve kullanılan bakterilerin özelliklerine göre değişebilir.

Yoğurt kokusunu yalnızca laktik aside bağlamak ise yeterli değildir. Asetaldehit, diasetil ve asetoin gibi uçucu bileşikler de karakteristik aromaya katkıda bulunur. Bunlar protein, yağ veya laktoz kadar yüksek miktarda bulunmasalar da düşük miktarlarda belirgin duyusal etki gösterebilir. Bir yoğurdun aromasının güçlü, başka birinin daha yumuşak olmasında kültürlerin bu bileşikleri oluşturma kapasitesi önemlidir.

Burada asitlik yüzdesiyle ilgili bir ayrım yapmak gerekir. Yoğurt analizlerinde bildirilen “laktik asit cinsinden titrasyon asitliği”, üründeki saf laktik asidin doğrudan tartılmış yüzdesi değildir; belirli bir son noktaya kadar nötralleştirilen asitliğin laktik asit eşdeğeriyle ifadesidir. Bu yüzden bir besin bileşimi tablosuna bu değeri diğer bileşenlerle birlikte toplanacak bağımsız bir laktik asit miktarı gibi eklememek gerekir.

2.8. Mikroorganizmalar; endüstriyel, ev ve köy yoğurtlarının canlı bileşenleri

Canlı kültürlü yoğurdun bileşimini anlatırken mikroorganizmaları dışarıda bırakmak mümkün değildir. Çünkü bu bakteriler yalnızca üretim aracı olarak kullanılmaz; fermantasyondan sonra ürünün içinde bulunmaya devam eder. Bakterilerin türleri, suşları ve sayıları yoğurdun asitliğini, aromasını, kıvamını ve depolama sırasındaki değişimini etkiler.

Endüstriyel klasik yoğurt üretiminde temel kültürler S. thermophilus ve L. delbrueckii subsp. bulgaricus'tur. Kullanılan kültür, bu türlerden seçilmiş bir veya birden fazla suş içerebilir. Belirli ürünlerde ayrıca Lactobacillus acidophilus veya Bifidobacterium animalis subsp. lactis gibi kültürler de kullanılabilir. Aynı türün farklı suşları aynı hızda asit oluşturmayabilir veya aynı miktarda aroma ve polisakkarit üretmeyebilir.

Mikroorganizmaların miktarları ifade edilirken protein ve yağda olduğu gibi yüzde kullanmak yerine, bir gramdaki koloni oluşturan birim sayısından, yani KOB/g'den yararlanılır. Sayılar yüksek olduğu için çoğunlukla logaritmik gösterim kullanılır: 7 log KOB/g yaklaşık 10 milyon, 8 log KOB/g ise yaklaşık 100 milyon KOB/g demektir. Bu, kullanılan analiz koşullarında koloni oluşturabilen canlı mikroorganizma yükünün ifadesidir.

Ev ve ticari yoğurtların sayıları için aynı yöntemle yapılmış bir karşılaştırma oldukça açıklayıcıdır. Van'da incelenen 15 ev tipi ve 15 ticari yoğurtta, araştırmacıların bildirdiği ortalama değerler aşağıdaki gibidir.

Sayılan bakteriTicari yoğurt(log KOB/g)Ev tipi yoğurt(log KOB/g)
S. thermophilus7,608,29
L. delbrueckii subsp. bulgaricus7,787,98

Tolu ve Altun, 2022, Çizelge 2. Değerler araştırmada incelenen ürünlerin ortalama logaritmik sayımlarıdır; bütün ev veya ticari yoğurtlar için sabit miktar ya da üstünlük sıralaması değildir.

Bu değerleri günlük sayılarla ifade edersek ticari örneklerde S. thermophilus yaklaşık 40 milyon, L. delbrueckii subsp. bulgaricus yaklaşık 60 milyon KOB/g düzeyindedir. Ev tipi örneklerde ise karşılıkları yaklaşık 195 milyon ve 95 milyon KOB/g'dir. Bunlar ortalama log değerlerinin yaklaşık karşılıklarıdır.

Evde ve köyde önceki yoğurttan maya ayırılarak sürdürülen üretimde temel yoğurt bakterilerinin yanında başka laktik asit bakterilerinin suşlarına da rastlanabilir. Batı Karadeniz'de beş ilden toplanan geleneksel yoğurtlar üzerinde yapılan bir araştırmada Lactobacillus delbrueckii'nin yanında Lactobacillus helveticus, Lactiplantibacillus plantarum ve Limosilactobacillus fermentum da tanımlanmıştır. Bu türlerin her mayada aynı oranlarda bulunması beklenmez; kullanılan damızlık yoğurt ve üretim koşulları mikrobiyal bileşimi değiştirir.

Maya, küf ve istenmeyen bakteriler de bulaşma olduğunda üründe bulunabilir; bunlar istenen starter kültürle aynı grupta değerlendirilmez. Şunu hatırlatmakta fayda vardır ki, canlı bakteri sayısının yüksekliği de tek başına ürünün daha yararlı veya daha güvenli olduğunu göstermez.

2.9. Enzimler, ekzopolisakkaritler ve diğer küçük bileşenler

Yoğurtta süt kaynaklı veya mikroorganizmalar tarafından üretilmiş enzimler de bulunabilir. Laktozu parçalayan β-galaktozidaz ile proteinleri ve peptitleri parçalayan enzimler, ürünün oluşumunda ve canlı kültürlerin faaliyetlerinde rol oynar. Isıl işlem süt kaynaklı enzimlerin bir kısmını etkisizleştirirken mayalama sonrasında bakterilerin enzim sistemleri devreye girer.

Bazı kültürlerin ürettiği ekzopolisakkaritler de yoğurdun küçük miktarlı fakat etkili bileşenlerindendir. Hücre dışında oluşturulan bu uzun karbonhidrat zincirleri suyun tutulmasına yardımcı olur; uygun EPS üreten kültürlerle viskozite artar, serum ayrılması azalır ve yoğurt daha dolgun bir ağız hissi kazanır. Peptitler, serbest aminoasitler ve diğer metabolitlerle birlikte bu bileşenler de fermantasyon sırasında yoğurdun yapısına katılır.

3. Yoğurt Çeşitleri

Yoğurdun, kullanılan hammaddeye ve uygulanan üretim işlemlerine göre farklı çeşitleri mevcuttur. Üretimde hangi hayvanın sütünün kullanıldığı, sütün yağ ve kurumadde oranının nasıl ayarlandığı, homojenizasyon uygulanıp uygulanmadığı, fermantasyonun nerede gerçekleştirildiği ve ürünün süzülüp süzülmediği bu çeşitliliği oluşturur. Ayrıca meyve, aroma ve farklı kültürlerin kullanılmasıyla yeni ürün çeşitleri de elde edilir. Bu nedenle çeşitleri, onları oluşturan özelliklerle birlikte ele almak daha açıklayıcıdır.

3.1. Üretim biçimine göre yoğurtlar

Set tipi yoğurtta fermantasyon, ürünün tüketiciye sunulacağı kapta gerçekleşir. Sıvı olarak doldurulan süt, bu kabın içinde mayalanır; oluşan jel soğutulur ve dağıtım sırasında mümkün olduğunca bozulmadan korunur. Evde tencerede veya kavanozda mayaladığımız yoğurtlar da çoğunlukla bu gruba girer. Kaşıkla alındığında düzgün bir parça verebilmesi, bu ürünlerde beklenen yapı özelliklerinden biridir.

Pıhtısı parçalanmış, yani karıştırılmış (stirred) yoğurtta ise fermantasyon tankta tamamlanır. Oluşan jel kontrollü olarak parçalanır, soğutulur ve ambalajlanır. Ürünün daha akışkan görünmesi bu üretim biçiminin sonucudur; dolayısıyla bu tip yoğurtların kıvamının akışkan olması tek başına protein veya kurumadde bakımından zayıf oldukları anlamına gelmemektedir. Karıştırmanın şiddeti ve pompalanma koşulları, son kıvamı önemli ölçüde etkiler.

İçilebilir yoğurtlarda yapı, kolayca içilebilecek akışkanlıkta düzenlenir. Bu tip yoğurtlar sade veya meyveli üretilebilir. Ayran da yoğurtla yakından ilişkili bir fermente süt içeceğidir; ancak su, tuz ve ürün tanımı bakımından her içilebilir yoğurtla aynı değildir.

3.2. Normal ve yoğunlaştırılmış yoğurtlar

Normal yoğurtta fermantasyonla oluşan jel, serumuyla birlikte tüketilir. Süzme yoğurtta ise bu serumun bir bölümü uzaklaştırılır. Böylece protein, yağ ve diğer tutulan bileşenler daha az miktarda ürün içinde yoğunlaşır; daha koyu, sürülebilir ve dolgun bir yapı elde edilir. Geleneksel üretimde bez torbalar kullanılırken endüstride santrifüj ve membran uygulamaları da kullanılabilir.

Yoğun bir yapı elde etmenin başka bir yolu da sütü mayalamadan önce yoğunlaştırmak veya süt kaynaklı proteinlerle zenginleştirmektir. Bu nedenle aynı koyulukta görünen iki ürün aynı yöntemle üretilmiş olmayabilir. Özer ve çalışma arkadaşlarının yoğunlaştırılmış yoğurtlar üzerinde yaptığı araştırma da aynı protein düzeyinde bile yoğunlaştırma yönteminin yapıyı değiştirebildiğini göstermiştir. “Süzme”, “Greek” ve “Greek-style” adları değerlendirilirken ürünün bileşimine ve uygulanan yönteme birlikte bakmak gerekir.

3.3. Kaymaklı ve homojenize yoğurtlar

Kaymaklı yoğurt, yüzeyinde yağ bakımından zengin belirgin bir tabaka bulunan yoğurttur. Homojenize edilmemiş sütte yağ globüllerinin yoğunluğu süt serumundan daha düşük olduğu için globüller zamanla yüzeye doğru yükselir. Isıtma sırasında yüzeyde oluşan proteinli yapı ve su kaybı da tabakanın özelliğini etkiler. Uygun koşullarda mayalanan süt bu yağca zengin yüzey tabakasını koruduğunda, alışık olduğumuz kaymaklı yoğurt elde edilir.

Homojenizasyon ise sütün yüksek basınç altında dar bir aralıktan geçirilerek yağ globüllerinin daha küçük parçalara ayrılması işlemidir. Küçülen globüllerin yüzeye yükselmesi yavaşlar ve süt yağı bütün kitleye daha dengeli, yani homojen biçimde dağılır. İşlemin adı da bu dağılımın homojenleştirilmesinden gelir. Böylece yağ yalnızca üstte birikmek yerine yoğurdun tamamına dağılmış hâlde bulunur.

Dolayısıyla homojenize bir yoğurdun üzerinde kaymak görülmemesi, yağının tamamının alınmış olduğu anlamına gelmez. Tam yağlı bir yoğurt da homojenize edildiğinde belirgin kaymak tabakası oluşturmayabilir. Yağı ayırmak başka, mevcut yağı kitleye dağıtmak ise başka bir işlemdir. Homojenizasyon yağ miktarını düşürmez; yağın ürün içindeki dağılımını ve yapıya katılımını değiştirir.

Solda kaymağı kaşıkla kaldırılmış yoğurt, sağda süzme yoğurt
Solda kaymaklı set yoğurt, sağda süzme yoğurt. Kaymak oluşumu ile süzme işlemi farklı özelliklerdir.

3.4. İnek sütü yoğurdu

İnek sütü yoğurdu, hem evde hem endüstride en yaygın karşılaştığımız çeşitlerden biridir. İnek sütünün protein ve yağ düzeyleri, koyun ve manda sütüne göre genellikle daha düşüktür. Bu nedenle hiçbir kurumadde ayarı yapılmadan aynı koşullarda üretildiğinde daha hafif, daha az yoğun bir yapı verebilir. Bununla birlikte uygun ısıl işlem, kültür ve protein düzeyiyle sıkı ve düzgün bir inek yoğurdu üretmek mümkündür.

Tadı çoğunlukla tüketicinin aşina olduğu süt aromasını ve kültürün oluşturduğu ekşiliği taşır. Rengi, sütün yağında bulunan karotenoidlerin de etkisiyle beyazdan hafif krem tonuna değişebilir. Protein, kalsiyum ve fosfor bakımından değerli bir gıdadır; yağlı, yağsız veya süzme hazırlanmasına göre bir porsiyonun enerji ve besin öğesi miktarı değişir.

3.5. Koyun sütü yoğurdu

Koyun sütü, genellikle yüksek protein, yağ ve toplam kurumadde içeriğiyle öne çıkar. Bu bileşim, yoğurdun daha dolgun ve yoğun olmasına elverişlidir. Protein miktarının yüksekliği daha güçlü bir jel ağı kurulmasını desteklerken yağ, ağızda belirgin bir dolgunluk sağlar. Bu nedenle koyun sütüyle, ayrıca yoğunlaştırma yapılmadan da kıvamlı yoğurt elde etmek daha kolay olabilir.

Beslenme açısından aynı ağırlıktaki üründe daha fazla protein ve yağ bulunması, daha yüksek bir besin ve enerji yoğunluğu anlamına gelebilir. Aroması inek yoğurduna göre farklı ve daha belirgin algılanabilir; bu özelliğin şiddetinde hayvanın beslenmesi ve laktasyon dönemi de rol oynar.

3.6. Keçi sütü yoğurdu

Keçi sütü yoğurdu çoğunlukla daha beyaz görünümü ve kendine özgü aromasıyla ayırt edilir. Keçi sütünün bazı kazein fraksiyonlarının, özellikle αs1-kazeinin, miktarı ırka ve genetik yapıya göre geniş ölçüde değişebilir. Protein fraksiyonlarının bu farklılığı, aynı toplam protein oranında bile jel yapısının inek sütünden farklı gelişmesine yol açabilir. Kurumadde ayarı yapılmamış keçi yoğurtlarında daha yumuşak pıhtı ve serum ayrılmasına yatkınlık görülebilir.

Keçi sütü yağındaki kısa ve orta zincirli yağ asitleri ile bunların serbestleşmesi, karakteristik aromaya katkı sağlar. Bu aroma herkeste aynı beğeniyi oluşturmaz; sütün tazeliği ve işleme koşulları da hissedilen şiddeti değiştirir.

3.7. Manda sütü yoğurdu

Manda sütü yüksek yağ ve kurumadde miktarıyla tanınır. Bu özellikler, yoğurda yoğun bir kıvam ve belirgin kremsi ağız hissi kazandırmaya elverişlidir. Homojenizasyon uygulanmadığında ve yüzey koşulları uygun olduğunda kaymak tabakası da belirginleşebilir. Manda yoğurdunun tüketiciler tarafından “daha dolgun” veya “daha yoğun” bulunmasının temelinde, büyük ölçüde bu bileşim ve yapı ilişkisi vardır.

Rengi çoğunlukla belirgin beyazdır; bunda karotenin A vitaminine dönüştürülmesinin inek sütündekinden farklı olması da etkilidir. Yağ oranı yüksek manda yoğurdu, aynı miktardaki daha az yağlı bir inek yoğurduna göre daha fazla enerji sağlayabilir. Protein ve mineral içeriği bakımından da yoğun bir ürün elde edilebilir.

3.8. Yağ oranına göre yoğurtlar

Yoğurt üretiminde sütün yağ oranı, kremanın bir bölümünün ayrılması veya krema ilavesiyle ayarlanabilir. Böylece tam yağlı, yağ oranı azaltılmış ve yağsız ürünler hazırlanır. Bu sınıfların yasal sınırları ülkeye göre değişebildiği için somut karşılaştırmada ambalajdaki 100 gram başına yağ miktarına bakmak daha açıklayıcıdır.

3.9. İlave bileşen ve kültüre göre çeşitler

Sade yoğurt, kendine özgü süt ve fermantasyon tadıyla tüketilir. Meyve, aroma veya farklı süt bileşenleri eklenmesi, laktozun parçalanması ve özel kültürlerin kullanılması ise tadı, besin bileşimi ve tüketim amacı farklı olan çeşitlerin hazırlanmasını sağlar.

Meyveli yoğurtlarda çilek, şeftali, kayısı, muz, vişne, ahududu, böğürtlen, yaban mersini ve mango gibi meyveler kullanılır. Birden fazla meyvenin birlikte kullanıldığı orman meyveli veya şeftali–kayısı gibi karışımlar da hazırlanabilir. Meyve; yoğurda kendi şekerlerini, organik asitlerini, renk maddelerini ve aromasını kazandırır. Örneğin çilek ve vişne gibi kırmızı meyvelerle yaban mersininin renkleri, büyük ölçüde antosiyanin adı verilen pigmentlerle ilişkilidir. Meyvenin çeşidi, olgunluğu ve ürüne katılan miktarı, yoğurdun tadını ve rengini birlikte belirler.

Endüstriyel üretimde meyve çoğunlukla doğrudan çiğ olarak değil; püre, meyve parçaları veya bunların karışımını içeren, uygun ısıl işlemden geçirilmiş bir meyve preparatı şeklinde kullanılır. Bu preparat, ürüne göre şeker veya başka bileşenler de içerebilir. Isıl işlem, meyveden yoğurda taşınabilecek maya ve küflerin azaltılmasını sağlar. Meyve, fermantasyonu tamamlanmış yoğurda karıştırılabileceği gibi ambalajın tabanına yerleştirilip üzerine yoğurt doldurulabilir veya ayrı bir bölmede sunulabilir. Evde tüketim sırasında sade yoğurda taze meyve eklemek ise meyvenin miktarını ve ilave edilecek tatlandırıcıyı doğrudan seçebilmenin pratik bir yoludur.

Kaselerde çilekli, şeftalili ve yaban mersinli yoğurtlar
Çilekli, şeftalili ve yaban mersinli yoğurt çeşitleri.

Aromalı yoğurtlarda vanilya, kahve ve çeşitli meyve aromaları kullanılabilir. Kakao, çikolata veya hindistancevizi gibi bileşenlerle de farklı lezzetler elde edilir. Meyvenin kendisinin katılmasıyla o meyvenin aromasını veren bir bileşenin kullanılması, ürünün bileşimini aynı biçimde değiştirmez. Meyve katıldığında meyve parçaları, lif, organik asitler ve diğer meyve bileşenleri de ürüne girer; yalnızca aroma verici kullanıldığında ise temel amaç istenen koku ve tat profilini oluşturmaktır. Bu nedenle meyveli bir yoğurtla aynı meyvenin aromasını taşıyan yoğurdun içeriği farklı olabilir.

Laktozsuz yoğurt, süt şekeri olan laktozun laktaz enzimiyle parçalandığı yoğurttur. Laktoz, birbirine bağlı bir glukoz ve bir galaktoz biriminden oluşur. Normalde ince bağırsakta bulunan laktaz enzimi bu bağı açar ve iki monosakkaritin ayrı ayrı emilmesini sağlar. Bazı bireylerde laktaz etkinliği düşük olduğundan sindirilmeyen laktoz kalın bağırsağa geçer; burada bakteriler tarafından kullanılması gaz, şişkinlik ve benzeri yakınmalara yol açabilir. Laktozsuz yoğurtta bu parçalama işlemi üretim sırasında gerçekleştirilerek laktozu sindirmekte güçlük çeken bireyler için daha rahat tüketilebilen bir ürün hazırlanır.

Üretimde laktaz, süte fermantasyondan önce veya yoğurt kültürüyle birlikte katılabilir. Enzim, laktozu glukoz ve galaktoza ayırırken starter kültür de yoğurdun asitliğini, aromasını ve yapısını oluşturur. Glukoz ve galaktozun tatlılığı laktozunkinden daha yüksek olduğu için laktozsuz yoğurt, ayrıca şeker eklenmese de daha tatlı algılanabilir. Burada karbonhidratın üründen uzaklaştırılması değil, daha küçük birimlere ayrılması söz konusudur. Dolayısıyla laktozsuz yoğurdun besleyiciliği, süt proteinleri, kalsiyum ve diğer süt bileşenleriyle birlikte değerlendirilir.

Protein içeriği artırılmış yoğurtlarda ise amaç, aynı miktardaki üründe daha fazla süt proteini bulunmasıdır. Bu, serumun bir bölümünü uzaklaştıran süzme işlemiyle, proteinleri tutan membran yöntemleriyle veya süt proteini içeren bileşenlerin ilavesiyle sağlanabilir. Sonuçta daha yoğun protein içeren ve çoğunlukla daha dolgun yapıda bir ürün elde edilir. Protein oranının artması, ürünün yağ oranının da mutlaka artacağı anlamına gelmez; yüksek proteinli bir yoğurt tam yağlı, az yağlı veya yağsız hazırlanabilir.

Probiyotik kültür eklenmiş yoğurtlarda, klasik yoğurt bakterilerine belirli yararlı etkileri araştırılmış suşlar eşlik eder. Lactobacillus acidophilus ve Bifidobacterium animalis subsp. lactis gibi bakterilerin seçilmiş suşları bu amaçla kullanılabilir. Burada suş, aynı bakteri türünün belirli özelliklere sahip bir üyesidir; ürünün geliştirilmesinde hangi suşun kullanıldığı ve ürünün içinde ne kadar canlı kaldığı önem taşır. Özel kültür seçimiyle daha yumuşak ekşiliğe, farklı aromaya veya daha yüksek su tutma özelliğine sahip yoğurtlar da üretilebilir. Kültürün ürüne kazandırdığı özellikleri mikrobiyoloji ve sağlık faydaları bölümlerinde ayrıntılı olarak ele alacağım.

4. Yoğurdun Besleyiciliği

Yoğurt; yüksek kaliteli süt proteinlerini, kalsiyum ve fosforu, B grubu vitaminleri ve canlı kültürleri bir arada sağlayan son derece besleyici bir gıdadır. Bir kâse yoğurt günlük beslenmeye önemli miktarda protein ve mineral kazandırır. Fermantasyon sırasında laktozun bir kısmı kullanılır; proteinlerden küçük peptitler ve aminoasitler açığa çıkar. Böylece sütün değerli bileşenlerini, kolay tüketilebilen ve iyi sindirilen bir fermente gıda içinde almış oluruz.

4.1. Bir kâse yoğurt günlük alıma ne kadar katkı sağlar?

Aşağıdaki hesap, bileşim bölümünde kullandığım USDA sade tam yağlı yoğurt örneğinin 200 gramlık porsiyonu içindir. Günlük alımla karşılaştırmada, besin etiketlerinde kullanılan yetişkin referans değerleri esas alınmıştır. Böylece bir porsiyonun katkısını, ambalajlarda gördüğümüz yüzde hesabıyla değerlendirebiliriz.

Enerji veya besin öğesi200 g yoğurttaGünlük referans alımKarşıladığı oran
Enerji155 kcal2000 kcal%8
Protein7,6 g50 g%15
Toplam yağ9,0 g70 g%13
Karbonhidrat11,1 g260 g%4
Kalsiyum254 mg800 mg%32
Fosfor202 mg700 mg%29
Potasyum328 mg2000 mg%16
Magnezyum22,9 mg375 mg%6
Çinko0,86 mg10 mg%9
B2 vitamini0,49 mg1,4 mg%35
B1 vitamini0,11 mg1,1 mg%10
B6 vitamini0,09 mg1,4 mg%6

Porsiyon miktarları USDA FoodData Central FDC 2259793 kaydından hesaplanmış, günlük yüzdeler yuvarlanmıştır. Günlük karşılaştırma değerleri, 1169/2011 sayılı düzenlemenin Ek XIII bölümündeki yetişkin besin etiketleme referanslarıdır.

Özellikle kalsiyum, fosfor ve B2 vitamini bakımından bir kâsenin katkısı oldukça yüksektir. Yukarıdaki porsiyon, günlük kalsiyum referansının yaklaşık üçte birini ve B2 vitamini referansının üçte birinden fazlasını sağlar. Protein içeriği de günlük beslenmede et, yumurta, kurubaklagil ve diğer süt ürünleriyle birlikte değerlendirilebilecek anlamlı bir katkıdır.

4.2. Protein ve minerallerin vücuttaki işlevleri

Yoğurdun süt proteinleri, vücudun kendisinin üretemediği temel aminoasitleri içerir. Bunlar kasların, enzimlerin, bağışıklıkla ilgili proteinlerin ve diğer dokuların yapımında kullanılır. Fermantasyonda proteinlerin bir kısmının küçük parçalara ayrılması sindirimin ilk basamaklarına katkıda bulunur; mide ve ince bağırsaktaki enzimler de bu proteinleri aminoasitlerine kadar parçalar. Yoğurt bu nedenle kolay sindirilebilen, yüksek kaliteli bir protein kaynağıdır.

Kalsiyum ve fosfor kemiklerle dişlerin yapısına katılır. Kalsiyum ayrıca kasların kasılmasında ve sinir iletiminde görev alır. Potasyum ve magnezyum kas ve sinir işlevleriyle hücrelerin mineral dengesi açısından önemlidir. B2 vitamini, besinlerden enerji elde edilmesini sağlayan enzim sistemlerinde kullanılır; B grubu diğer vitaminler de enerji ve aminoasit metabolizmasına katkıda bulunur. Böylece yoğurdun besin değeri, tek bir besin öğesinin yüksek olmasından çok bu bileşenlerin birlikte sağlanmasından doğar.

4.3. Normal, süzme ve meyveli yoğurdun besin değeri

Süzme yoğurtta su ve serumun bir kısmı ayrıldığı için protein daha az hacimde yoğunlaşır. Bileşim tablosundaki yüksek proteinli Greek tipi örneklerde 200 gramlık porsiyon yaklaşık 18–20 gram protein sağlar. Bu miktar, besin etiketlerindeki 50 gramlık günlük protein referansının yaklaşık %36–40'ına karşılık gelir. Bu özelliği, süzme yoğurdu protein alımını artırmak isteyenler için kullanışlı bir seçenek hâline getirir.

Meyve ilavesi yoğurda yeni tatlar, meyveden gelen şekerler, organik asitler ve fenolik bileşikler kazandırır. Şeker veya meyve preparatı ilave edilen çeşitlerde karbonhidrat ve enerji miktarı yükselir. Evde sade yoğurdu taze meyveyle birleştirmek de hem yoğurdun protein ve minerallerinden hem meyvenin kendine özgü bileşenlerinden yararlanmanın pratik bir yoludur. Çeşitlerin ayrıntılı bileşim farklarını ilgili tabloda görmek mümkündür.

5. Yoğurdun Sağlığa Faydaları

Yoğurdun sağlığa faydaları; süt kaynaklı protein, kalsiyum ve vitaminleri bir arada sağlamasından, fermantasyon sırasında oluşan bileşenlerden ve canlı kültürlerinin faaliyetlerinden kaynaklanır. Bu özellikler sindirimi, kemik ve kas dokusunun korunmasını ve bağırsak işlevlerini destekler. Bilimsel araştırmalarda yoğurt tüketimi; laktozun daha iyi sindirilmesi, bazı sindirim yakınmalarının azalması, daha olumlu metabolik göstergeler ve belirli kültürlerle bağışıklık işlevlerinin desteklenmesi bakımından incelenmiştir.

5.1. Laktozun sindirimini kolaylaştırır

Süt içtikten sonra şişkinlik, gaz ve karın rahatsızlığı yaşayan bazı kişilerin yoğurdu daha rahat tüketebilmesinin açıklaması vardır. Yoğurt bakterileri, laktozu parçalayan β-galaktozidaz enzimini üretir. Canlı bakterilerle birlikte alınan bu enzim, yoğurdun içindeki laktozun bağırsakta parçalanmasına yardımcı olur. Fermantasyon sırasında laktozun bir bölümünün zaten kullanılmış olması da bu etkiye katkı sağlar.

Kolars ve çalışma arkadaşlarının insanlarda yaptığı araştırmada, yoğurt tüketildiğinde laktozun süte göre daha iyi sindirildiği gösterilmiştir. Laktozu sindirmekte güçlük çeken kişilerde nefes hidrojen ölçümlerinin ve sindirim belirtilerinin değerlendirildiği başka çalışmalar da bu sonucu desteklemiştir. EFSA'nın canlı yoğurt kültürleriyle ilgili değerlendirmesinde de, bu kültürlerin yoğurdun laktozunun sindirimini iyileştirdiği sonucuna ulaşılmıştır. Yoğurdun sindirime yardımcı olan en iyi açıklanmış özelliklerinden biri budur.

5.2. Kemik ve diş sağlığını destekler

Yoğurt, kalsiyum ve fosforu birlikte sağlayan değerli bir gıdadır. Bu iki mineral, kemik ve dişlerin mineral yapısının temel bileşenleridir. Yoğurdun proteinleri de kemiğin organik yapısını oluşturan dokuların korunmasına katkıda bulunur. Dolayısıyla yoğurdun kemik sağlığı bakımından değeri yalnızca kalsiyum miktarından değil, protein ve mineralleri aynı gıdada bir araya getirmesinden gelir.

Besleyicilik bölümündeki örnekte 200 gram yoğurt yaklaşık 254 mg kalsiyum ve 202 mg fosfor sağlar. Bunlar besin etiketlerinde kullanılan günlük referans değerlerin sırasıyla yaklaşık %32'sine ve %29'una karşılık gelir. Bir kâse yoğurdun günlük mineral alımına ne kadar anlamlı bir katkı yapabildiğini bu rakamlar açıkça gösterir.

5.3. Kas gelişimine ve kas kütlesinin korunmasına katkı sağlar

Yoğurt proteinleri, kas proteinlerinin yapımında kullanılan temel aminoasitleri sağlar. Normal yoğurt günlük protein alımına katkıda bulunurken protein içeriği yüksek süzme yoğurtlar daha küçük hacimde daha fazla protein sunar. Bu özellik, egzersiz yapanlar ve günlük protein alımını artırmak isteyenler için yoğurdu kullanışlı bir gıda hâline getirir.

Bridge ve arkadaşlarının 2019'da yayımladığı çalışmada, 30 genç erkek 12 hafta süren bir direnç ve sıçrama egzersizi programına katılmıştır. Bir gruba protein içeriği yüksek, yağsız Greek tipi yoğurt; diğerine aynı enerjiyi sağlayan karbonhidrat ağırlıklı puding verilmiştir. Yoğurt grubunda yağsız vücut kütlesindeki artış ortalama 2,4 kg, karşılaştırma grubunda 1,3 kg bulunmuştur. Kas kalınlığı ve toplam kuvvetteki gelişmeler de yoğurt grubunda daha yüksek olmuştur. Bu sonuçlar, protein bakımından zengin yoğurdun egzersizle birlikte kas gelişimini destekleyebildiğini göstermektedir.

5.4. Bağırsak işlevlerini ve sindirim rahatlığını destekleyen kültürler sağlar

Yoğurttaki canlı bakteriler ile fermantasyonda oluşan metabolitler bağırsak ortamıyla etkileşime girer. Bu etkileşimde bakterilerin laktik asit üretmesi, sindirim enzimleri ve hücre bileşenleri rol oynar. Bazı yoğurtlara ayrıca bağırsak işlevleri üzerinde yararı araştırılmış probiyotik suşlar eklenir.

Guyonnet ve arkadaşlarının hafif sindirim yakınmaları bildiren 197 kadının verilerini değerlendirdiği çift kör, kontrollü araştırmada, dört hafta boyunca günde iki kez 125 gram fermente süt ürünü tüketilmiştir. Ürün, Bifidobacterium animalis subsp. lactis DN-173 010 ile yoğurt kültürlerini içermektedir. Bu grupta sindirim rahatlığında iyileşme bildiren kadınların oranı, fermente edilmemiş süt ürünü tüketen karşılaştırma grubundan daha yüksek bulunmuştur. Sindirim belirtilerini birlikte değerlendiren puan ve sindirim konforu ölçümü de fermente ürün grubunda daha fazla iyileşmiştir.

5.5. Tip 2 diyabet bakımından olumlu sonuçlarla ilişkilidir

Yoğurt tüketiminin uzun dönemli sağlıkla ilişkisini inceleyen geniş insan araştırmaları da vardır. Chen ve arkadaşlarının 2014'te yayımladığı çalışmada, ABD'deki üç büyük grupta yaklaşık 194 bin yetişkinin beslenmesi ve sağlık durumu izlenmiştir. Analizde günlük yoğurt tüketiminin bir porsiyon daha yüksek olması, tip 2 diyabet gelişme riskinin yaklaşık %17 daha düşük olmasıyla ilişkili bulunmuştur.

Aynı araştırmada değerlendirilen 14 ileriye dönük çalışmanın birleşik analizinde de günde bir porsiyon yoğurtla daha düşük tip 2 diyabet riski arasında benzer bir ilişki görülmüştür. Bu bulgular, yoğurdun günlük beslenmedeki yerini yalnızca içerdiği kaloriler üzerinden değerlendirmek yerine fermente süt ürünü olarak bütün yapısıyla ele almamız gerektiğini göstermektedir.

5.6. Bağışıklık ve inflamasyon göstergeleri üzerinde olumlu etkiler bildirilmiştir

Yoğurt kültürleriyle bağışıklık sistemi arasındaki ilişki de insan çalışmalarında incelenmiştir. Makino ve arkadaşlarının yaşlı bireylerde yaptığı iki müdahale çalışmasında, L. delbrueckii subsp. bulgaricus OLL1073R-1 ile üretilmiş yoğurdun düzenli tüketimi, doğal öldürücü hücrelerin aktivitesindeki artışla birlikte değerlendirilmiştir. Bu hücreler vücudun doğal savunma sisteminin bir parçasıdır. İki çalışmanın birlikte analizinde yoğurt tüketen grupta soğuk algınlığı görülmesi için daha düşük olasılık bildirilmiştir.

Pei ve arkadaşlarının 120 kadında yürüttüğü randomize kontrollü çalışmada ise dokuz haftalık yoğurt tüketimi ve öğün öncesinde yoğurt yenmesinin etkileri araştırılmıştır. Yoğurt tüketen gruplarda, standart bir öğünden sonra ölçülen IL-6 yanıtı ve endotoksinle ilişkili bazı göstergeler karşılaştırma grubuna göre daha düşük bulunmuştur. IL-6, inflamasyonun değerlendirilmesinde kullanılan moleküllerden biridir; araştırma yoğurdun öğün sonrası metabolik ve inflamatuvar yanıt üzerindeki olumlu etkilerine bir örnek sunmaktadır.

Bu yararları birlikte düşündüğümüzde yoğurt; kolay tüketilen, günlük protein ve mineral alımına önemli katkı sağlayan, canlı kültürleri ve fermantasyon ürünleriyle de değer kazanan son derece besleyici ve sağlıklı bir gıdadır. Sade yoğurdu yemeklerle birlikte tüketmek, ara öğünde kullanmak veya meyveyle birleştirmek bu gıdaya günlük beslenmede düzenli yer vermenin pratik yollarıdır.

6. Yoğurdun Mikrobiyolojisi

Yoğurt üretiminin merkezinde, sütü asitlendiren ve ürüne kendine özgü özelliklerini kazandıran bakteriler bulunur. Klasik yoğurt kültürünün iki temel üyesi Streptococcus thermophilus ile Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus'tur. Yoğurdun mayalanma hızı, ekşiliği, aroması ve kıvamı bu bakterilerin seçilen suşlarıyla yakından ilişkilidir. (Türkçede “maya” sözcüğünü yoğurt, ekmek ve peynir için kullanırız; yoğurt mayası bu iki bakteri türünün seçilmiş suşlarından oluşan kültür, ekmek mayası çoğunlukla Saccharomyces cerevisiae adlı maya mantarı, peynir mayası ise esas olarak kimozin gibi sütü pıhtılaştıran enzimleri içeren preparattır.) Starter kültürlerle ilgili ayrıntılı bilgi için bkz. Starter Kültürler; Tanımı, Türleri ve Özellikleri.

6.1. İki yoğurt bakterisi birbirinin gelişmesini nasıl destekler?

Bu iki bakterinin birlikte kullanılması, karşılıklı besin alışverişine dayanan bir ortak çalışma oluşturur. L. bulgaricus, hücre yüzeyindeki proteinazlar yardımıyla süt kazeinlerini küçük peptitlere ayırır. Peptitlerden açığa çıkan aminoasitler, proteini tek başına parçalama kapasitesi daha sınırlı olan S. thermophilus için azot kaynağı sağlar. Böylece streptokok daha hızlı gelişir ve laktozdan daha hızlı laktik asit üretir.

S. thermophilus da bu ilişkiye formik asit veya format, karbondioksit ve bazı suşlarda folat gibi gelişme faktörleri sağlayarak katkıda bulunur. Özellikle format ve karbondioksit, L. bulgaricus'un hücre bileşenlerini oluşturmasında ve çoğalmasında kullanabildiği metabolik gereksinimlere destek olur. Streptokokun ortamda oksijeni tüketmesi de birlikte gelişmeye elverişli koşulların oluşmasına yardımcı olur.

Bu alışveriş sonucunda iki kültür birlikteyken süt, çoğu uygun kültür kombinasyonunda tek başlarına olduklarından daha hızlı asitlenir. Başlangıçta streptokokun gelişmesi belirginleşir; peptit ve diğer gelişme faktörlerinin birikmesiyle laktobasilin faaliyeti de güçlenir. Birlikte ürettikleri asit protein ağını oluştururken asetaldehit ve diğer aroma maddeleri karakteristik yoğurt aromasını meydana getirir. Bu nedenle kültür seçimi, yalnızca sütün ne kadar sürede tutacağını değil, nasıl tat ve kıvam vereceğini de belirler.

Suş seçiminin önemi burada ortaya çıkar. Aynı türden iki suşun protein parçalama, asit üretme veya aroma oluşturma kapasitesi farklı olabilir. Birbirini iyi destekleyen kültürler seçildiğinde hem üretim süresi kontrol edilir hem de istenen tat ve yapı daha düzenli elde edilir. Laktik asit bakterilerinin genel özellikleri için bkz. Laktik Asit Bakterileri; Tanım, Sınıflandırma ve Karakteristikler.

6.2. Mayalamada bakteri sayısı ve kültür miktarı nasıl hesaplanır?

Endüstride kültür miktarı, bakterilerin canlı sayısı ve sütü asitlendirme gücü üzerinden belirlenir. Başlangıç için her iki yoğurt bakterisinden gramda 107, yani yaklaşık on milyon KOB bulunmasının hedeflendiği bir kültür hesabını örnek alabiliriz. Bu, her bir bakteriyi yeterli sayıda başlatmak ve fermantasyon boyunca çoğalmalarına uygun bir ortam sağlamak amacıyla yapılan bir doz hesabıdır.

Örneğin kullanılan sıvı starterin bir gramında her bir türden 109 KOB varsa, 99 kg süte 1 kg bu starter katılarak hazırlanan 100 kg karışımda başlangıçta her bir türden yaklaşık 107 KOB/g bulunur. Bakteriler inkübasyon sırasında çoğalır; son üründeki sayılar bu başlangıç düzeyinin üzerine çıkar. Bu örnekte iki türün toplamı yaklaşık 2 × 107 KOB/g'dir.

Doğrudan süte katılan dondurulmuş veya dondurularak kurutulmuş konsantre kültürlerde ise doz, kültür üreticisinin belirlediği aktivite birimleriyle ayarlanır. Çünkü kültürlerin canlı hücre yoğunluğu ve asit üretme hızı birbirinden farklıdır. Üretimde hem başlangıç dozu hem de fermantasyon sonunda ulaşılan canlı sayısı takip edilir; yoğurt bakterileri bu aşamada gramda yüz milyonlar mertebesine ulaşabilir.

6.3. EPS, yoğurdun kıvamı ve sağlığa ilişkin araştırmalar

Bazı yoğurt bakterileri hücrelerinin dışında uzun karbonhidrat zincirleri üretir. Bu maddelere ekzopolisakkarit, kısaca EPS, adı verilir. Su tutmayı ve ürünün viskozitesini artıran EPS üreten suşlar, yoğurt kültürlerinin seçiminde özellikle değerlendirilir. Bu karbonhidrat zincirleri protein ağıyla birlikte suyun tutulmasına yardımcı olur; serum ayrılması azalır ve yoğurt daha dolgun bir ağız hissi kazanır.

Yoğurt kaşıkla alındığında kaşığın altında ipliksi bir uzama görülmesi, kullanılan mayanın EPS üretiyor olmasından kaynaklanabilir. Dolayısıyla yoğurtta uzama veya yoğunluk görülmesi, her durumda dışarıdan kıvam artırıcı katıldığı anlamına gelmez. Bu özelliği oluşturabilen yoğurt bakterileri vardır ve endüstride bunlardan yararlanılır.

EPS'ler sağlık bakımından da araştırılmaktadır. Şengül ve arkadaşlarının sıçanlarda oluşturulan deneysel bağırsak iltihabı modelindeki çalışmasında, yüksek EPS üreten L. bulgaricus B3 kültürü ile daha düşük EPS üreten A13 kültürü karşılaştırılmıştır. Her iki grupta da antioksidan savunmayla ilgili enzimler artmış ve yağların oksidatif hasarı azalmıştır; iyileşme yüksek EPS üreten kültür grubunda daha belirgin bulunmuştur.

Xiong ve arkadaşlarının 2023'te yayımladığı araştırmada ise iki klasik yoğurt bakterisiyle fermente edilen yoğurttan ayrılan EPS-1 adlı polisakkarit incelenmiştir. Deneysel kolit oluşturulan farelerde EPS-1 uygulaması; bağırsak yüzeyindeki ve bariyerindeki hasarın azalması, inflamasyon göstergelerinin düşmesi ve kısa zincirli yağ asitleriyle bağırsak mikrobiyotasının düzenlenmesi yönünde sonuçlar vermiştir. Bu çalışmalar, yoğurt bakterilerinin ürettiği polisakkaritlerin bağırsak ortamıyla nasıl etkileşebildiğini açıklamaya yardımcı olmaktadır.

İnsanlarda yapılan OLL1073R-1 yoğurdu çalışmalarında da EPS üreten belirli kültürlerle bağışıklık işlevleri arasındaki ilişki araştırılmıştır. Bu çalışmaların sonuçlarını sağlık faydaları bölümünde anlattım. Yoğurdun kıvamını değiştiren bakteriyel ürünlerin aynı zamanda biyolojik olarak da ilgi çekici olması, kültür seçiminin önemini artırmaktadır. EPS konusunda ayrıntılı bilgi için bkz. Ekzopolisakkaritler (EPS); Tanımı, Özellikleri ve Sağlığa Faydaları.

6.4. Yoğurtta bozulma nasıl gelişir?

Yoğurdun asidik ortamı pek çok bakterinin gelişmesini sınırlar. Buna karşılık bazı mayalar ve küfler asitli ortamda da gelişebilir. Bu nedenle yoğurtta bozulmanın en sık karşılaşılan mikrobiyal nedenleri maya ve küflerdir. Bunlar özellikle ısıl işlemden sonra ekipmandan, havadan, ambalajdan, meyve preparatından veya kullanım sırasında kaşıktan ürüne ulaşır.

Karbonhidratları kullanabilen mayalar, üründe gaz ve alkol oluşmasına yol açar. Ambalajın şişmesi, yoğurtta kabarcıklar belirmesi ve alışılmadık mayamsı veya alkollü koku gelişmesi bu faaliyetin belirtileridir. Küfler ise oksijenle temas eden yüzeyde gelişerek beyaz, yeşil, mavi veya başka renklerde koloniler oluşturabilir. Bu durumda ürün tüketilmez.

Yoğurdun giderek ekşimesi ise başka bir süreçtir. Yoğurt bakterileri depolama sırasında yavaş da olsa laktik asit üretmeye devam ettiğinde sonradan asitlenme meydana gelir. Aşırı ekşilik ve serum ayrılması görülebilir; burada temel etken, normal yoğurt kültürünün faaliyetinin beklenenden fazla sürmesidir. Sıcak depolama bu değişimi hızlandırır.

Üretimde karşılaşılan bir diğer sorun bakteriyofajlardır. Fajlar, bakterilerin içine girerek çoğalan virüslerdir. Starter kültürdeki bakterilere saldırdıklarında mayalanma yavaşlayabilir veya durabilir; süt beklenen sürede asitlenmez. Bu yüzden endüstride kültür rotasyonu, ekipman temizliği ve üretim ortamının kontrolü birlikte yürütülür. Sütün başlangıçtaki mikrobiyal yapısı için bkz. Çiğ Sütte Bulunan Mikroorganizmalar; Türler, Etkileri ve Önemi.

7. Yoğurdun Kimyası

Yoğurdun oluşumu, sütün içindeki karbonhidratın bakteriler tarafından kullanılmasıyla başlayan ve proteinlerin yeni bir yapı kurmasıyla sonuçlanan bir süreçtir. Asit, protein, mineral, su ve aroma bileşenleri bu süreçte birlikte değişir. Sütün neden tuttuğunu, yoğurdun neden ekşidiğini ve bazen neden su saldığını bu değişimleri izleyerek anlayabiliriz.

7.1. Süt nasıl yoğurda dönüşür?

Yoğurt, sütün asitlendirilmesiyle üretilen bir süt ürünüdür. Süt proteinlerinin pıhtılaştırılmasında pratik olarak dört temel yoldan yararlanılır: asit etkisi, enzim etkisi, sıcaklık etkisi ve bu yöntemlerin birlikte uygulanması. Örneğin beyaz peynir, sütün peynir mayasındaki enzimlerin etkisiyle pıhtılaştırılmasıyla üretilir. Sıcaklık etkisinden ise özellikle serum proteinlerinin pıhtılaştırılmasında yararlanılır; lor üretiminde ısı veya ısı–asit uygulaması bunun bir örneğidir. Yoğurtta pıhtıyı oluşturan temel etken asittir.

Buradaki asit, laktik asittir. Yoğurda maya olarak eklediğimiz bakteriler, sütün karbonhidratı olan laktozu laktik asit fermantasyonuyla kullanarak laktik asit üretir. Sütün içinde zamanla biriken bu asit, pH'yı düşürür. Asitlik yükseldikçe süt proteinleri birbirleriyle etkileşmeye başlar; sonunda suyu içinde tutan bir ağ meydana gelir ve süt pıhtılaşır. Yani sütün sıvı hâlden yoğurdun jel yapısına dönüşmesi, mikroorganizmaların yürüttüğü bu biyokimyasal sürecin sonucudur.

7.2. Laktozdan laktik aside; asitlik neden artar?

Taze sütün pH'sı çoğunlukla 6,6–6,8 aralığındadır. Yoğurt bakterileri süte eklendiğinde önce çoğalmaya başlar, ardından laktozu kullanarak laktik asit üretir. Laktoz, β-galaktozidaz enzimiyle glukoz ve galaktoza ayrılır. Bakterilerin kullandığı karbonhidratlar glikoliz adı verilen basamaklardan geçerek pirüvata, pirüvat da laktat dehidrogenaz enzimiyle laktik aside dönüşür. Bakteriler bu sırada yaşamak ve çoğalmak için enerji elde eder.

Laktik asit sütün içinde biriktikçe asitlik yükselir ve pH düşer. Burada iki ayrı olaydan değil, aynı fermantasyonun birbirine bağlı sonuçlarından söz ediyoruz: Bakteriler laktozu tüketir, laktik asit üretir, biriken asit ortamı asitlendirir ve proteinler bu asitlenmeye karşılık vererek pıhtı oluşturur.

pH 4,8–4,6 dolayına geldiğinde yoğurttan beklediğimiz belirgin, bütünlüğünü koruyan pıhtı gelişmiş olur. Bu yapının mikroskobik ilk bağlantıları, kuvvetli ısıl işlem görmüş yoğurt sütünde daha önce, yaklaşık pH 5,3 çevresinde kurulmaya başlayabilir. Asitlenme ilerledikçe bağlantılar çoğalır ve süt, kaşıkla alınabilen sürekli bir jel hâline gelir. Kazeinin izoelektrik pH'sı olan yaklaşık 4,6, proteinlerin birbirini itmesinin büyük ölçüde azaldığı ve asit pıhtısının belirginleştiği önemli bir noktadır.

7.3. Kazein miselleri nasıl bir protein ağı oluşturur?

Sütte kazeinler misel adı verilen küçük parçacıklar içinde bulunur. Bu parçacıkların yüzeyindeki yükler ve dışa uzanan protein bölümleri, normal süt pH'sında birbirlerinden ayrı kalmalarına yardımcı olur. Asitlik arttığında elektriksel itme azalır; misellerdeki kolloidal kalsiyum fosfat çözünerek serum fazına geçer ve parçacıkların iç düzeni değişir.

Birbirine yaklaşan protein parçacıkları arasında yeni etkileşimler kurulur. Bu bağlantılar bütün süt kitlesine yayıldığında üç boyutlu bir ağ oluşur. Ağın boşluklarında su, laktoz ve çözünür mineraller; yapının içinde veya çevresinde yağ globülleri bulunur. Yoğurdun yüksek su içeriğine rağmen sıvı süt gibi akmamasının nedeni budur.

Protein miktarı arttığında ağ kurmaya katılabilecek malzeme de artar. Bu nedenle kurumaddesi ve özellikle protein içeriği yüksek sütler daha dolgun yoğurt verebilir. Ancak parçacıkların nasıl bağlandığı da önemlidir; ısıl işlem, kültürün asit üretme hızı, sıcaklık ve mekanik hareket ağın sıkılığını ve suyu ne kadar iyi tutacağını belirler.

7.4. Isıl işlem ve denatürasyon yapıyı nasıl güçlendirir?

Proteinler, aminoasit zincirlerinin belirli bir düzende katlanmasıyla oluşur. Denatürasyon, bu doğal üç boyutlu katlanma düzeninin ısı gibi bir etkenle açılması ve yeniden düzenlenmesidir. Bir ip yumağının gevşeyip bazı bölümlerinin dışarı açılması gibi düşünülebilir: Zincirin daha önce içeride kalan bölgeleri başka moleküllerle etkileşebilecek hâle gelir.

Yoğurt sütü ısıtıldığında özellikle serum proteinleri bu değişimi geçirir. β-laktoglobulinin açılan bölgeleri, kazein misellerinin yüzeyindeki κ-kazeinle ve diğer serum proteinleriyle bağlar kurar. Bu bağlar arasında disülfit bağları ve hidrofobik etkileşimler bulunur. Isıdan sonra mayalanan sütte bu protein birliktelikleri de asit jelinin oluşumuna katılır.

Sonuçta pıhtı daha güçlü olur, su daha iyi tutulur ve serum ayrılması azalır. Sütün yoğurt için içme sütünden daha yoğun bir ısıl işleme tabi tutulmasının önemli nedeni budur. Isıl işlem boyunca kontrol edilen sıcaklık ve bekletme süresi, serum proteinlerinin ne ölçüde denatüre olacağını ve son ürünün kıvamını belirler.

7.5. Asetaldehit; karakteristik yoğurt aromasının başlıca bileşeni

Laktik asit yoğurdun ekşi tadını oluştururken karakteristik yoğurt aromasının başlıca bileşenlerinden biri asetaldehittir. Bir yoğurdu kokladığımızda aldığımız kendine özgü taze fermantasyon aromasının gelişmesinde bu küçük uçucu molekül önemli rol oynar. Bu nedenle yoğurt kültürü seçilirken yalnızca asit oluşturma hızı değil, asetaldehit üretme yeteneği de değerlendirilir.

Asetaldehit, bakterilerin pirüvat metabolizmasından ve bazı aminoasitleri kullanmasından oluşabilir. Örneğin treonin aminoasidinin asetaldehit ve glisine parçalanması, yoğurt bakterilerindeki önemli yollardan biridir. Her iki klasik yoğurt bakterisinin de aroma oluşumuna katkısı vardır; birlikte gelişmeleri, birbirlerine sağladıkları besinler sayesinde asetaldehit üretimini de güçlendirebilir.

Gezginç ve arkadaşlarının geleneksel Türk yoğurtlarından ayırdığı 91 S. thermophilus ve 35 L. bulgaricus suşunu incelediği çalışmada, suşların laktik asit ve asetaldehit üretme yeteneklerinin farklı olduğu gösterilmiştir. Aynı tür adını taşıyan iki mayanın farklı tatta yoğurt vermesinin açıklamalarından biri budur. Üretim sıcaklığı, sütün bileşimi ve soğutmaya geçiş zamanı da son aromayı değiştirir.

Diasetil ve asetoin gibi diğer karbonil bileşikleri de aroma bütünlüğüne katılır. Diasetil daha çok tereyağını hatırlatan bir nota verirken asetaldehit tipik yoğurt karakterinin öne çıkmasına yardımcı olur. Depolama sırasında bu bileşiklerin miktarlarının değişmesi, birkaç günlük yoğurtla yeni mayalanmış yoğurdun kokusunun aynı olmamasını açıklar.

7.6. pH ve titrasyon asitliği bize hangi bilgiyi verir?

pH, ortamda etkili olan hidrojen iyonu aktivitesini gösterir. Sayı küçüldükçe ortam daha asidik olur. Örneğin pH'nın 6,7'den 4,7'ye düşmesi, hidrojen iyonu aktivitesinin yaklaşık yüz kat yükselmesi anlamına gelir. Yoğurt üretiminde pH'yı izlemek, proteinlerin jel oluşturacağı aşamaya ne kadar yaklaşıldığını ve soğutmaya ne zaman başlanacağını anlamayı sağlar.

Titrasyon asitliği ise yoğurdun belirli miktarını nötralleştirmek için ne kadar alkali gerektiğinin ölçülmesidir. Sonuç çoğunlukla laktik asit eşdeğeri olarak yüzdeyle verilir. Bu ölçüm, oluşan asit yüküyle birlikte proteinlerin ve minerallerin asidi bağlama, yani tamponlama kapasitesini de kapsar.

Aradaki farkı, normal yoğurtla protein içeriği yüksek bir yoğurdu düşünerek açıklayabiliriz. Protein ve fosfatlar asit eklendiğinde ortaya çıkan hidrojen iyonlarının bir bölümünü bağlar. Protein içeriği yüksek sütü aynı pH'ya indirmek için bu nedenle daha fazla asit oluşması gerekebilir. İki yoğurdun pH'sı 4,6 olduğu hâlde, daha proteinli olanın titrasyon asitliği daha yüksek bulunabilir. Üretici pH'yla pıhtı oluşumunu, titrasyon asitliğiyle de asit gelişimini ve tat profilini birlikte izler. Ayrıntılar için bkz. Sütte Asitlik; Tanımı, Önemi, Etkisi ve Belirleme Yöntemleri.

7.7. Yoğurt neden su salar ve karıştırılınca neden incelir?

Protein ağının zamanla yeniden düzenlenmesi ve daralması, tuttuğu serumun bir bölümünü dışarı bırakmasına yol açar. Buna sinerez denir. Düşük protein miktarı, yetersiz ısıl işlem, çok hızlı veya gereğinden uzun asitlenme, pıhtı oluşurken kabın hareket ettirilmesi ve aşırı mekanik işlem serum ayrılmasını artıran etkenlerdir.

Set yoğurt kaşıkla veya karıştırıcıyla parçalandığında sürekli protein ağı küçük jel parçacıklarına ayrılır. Bu parçacıklar daha kolay hareket ettiği için ürünün akışkanlığı artar. Karıştırılmış yoğurt üretiminde bu işlem kontrollü yapılır; amaç pürüzsüz bir yapı elde etmektir. Çok sert karıştırma veya uygunsuz pompalama, parçacıkları aşırı küçülterek serum tutmayı zayıflatır. Protein miktarı, uygun ısıtma ve su tutmayı artıran EPS üreten kültürler bu yapının korunmasına yardımcı olur.

7.8. Yoğurt üretiminde sıcaklığın önemi

Yoğurt üretiminde süte uygulanan sıcaklığın üç önemli işlevi vardır:

1. Mikroorganizmaların öldürülmesi: Böylelikle hastalık yapıcı mikroorganizmalar kontrol altına alınarak sağlıklı ve güvenli yoğurt üretiminin önemli bir aşaması gerçekleştirilir. Aynı zamanda ilave edilen mayayla, yani starter kültürle, rekabet edebilecek mikroorganizmaların sayısı azaltılır ve mayanın gelişebileceği uygun bir ortam hazırlanır.

2. Serum proteinlerinin kazein misellerine bağlanması: Isının etkisiyle yapısı açılan serum proteinleri, günlük bir ifadeyle kazein misellerine “yapışır”. Bu etkileşim, yoğurt pıhtısının istenen sıkılıkta oluşması ve suyu tutabilmesi açısından son derece önemlidir.

3. Sütteki suyun bir kısmının buharlaştırılması: Suyun uzaklaşması kurumadde oranını yükselterek daha kıvamlı, halk arasında “taş gibi yoğurt” dediğimiz yapının elde edilmesine katkı sağlar. Evde açık kapta ısıtma sırasında su kaybı olur; endüstride ise bu amaçla evaporatör adı verilen sistemlerde kontrollü buharlaştırma uygulanır. Endüstriyel evaporasyon ile evde ısıtma sırasında gerçekleşen su kaybını, üretim bölümlerinde ayrı ayrı ele alacağım.

Dolayısıyla yoğurt üretiminde süte uygulanan ısıl işlem, yalnızca hijyen açısından değil, yoğurdun istenen kıvamda olması açısından da son derece önemlidir. Bu yüzden yoğurt üretiminde kullanılacak süte uygulanan ısıl işlem, içme sütü pastörizasyonundan daha uzun süreli gerçekleştirilebilir. Süt bilimi uzmanları arasında “peynire işlenecek süt sıcaklığı ne kadar sevmezse yoğurda işlenecek süt o kadar sever” şeklinde bir deyiş de vardır.

7.9. Son pH, soğutma ve kap büyüklüğü neden birlikte düşünülür?

Klasik, ekşiliği belirgin ve aroması gelişmiş bir yoğurtta son ürün pH'sının yaklaşık 4,2'ye ulaşması hedeflenir. Bu lezzeti elde etmek için asit gelişimi, mayalama ve soğutma bir bütün olarak planlanır. Özellikle set tipi yoğurtta inkübasyon, kullanılan kabın büyüklüğüne ve soğutma koşullarına göre yaklaşık pH 4,6–4,8 aralığında sonlandırılır; ürünün soğuk hava odasında veya buzdolabında tamamen soğuyuncaya kadar sürdürdüğü asit üretimi de son pH hesabına katılır. Burada sözünü ettiğim kap, endüstriyel üretimde satış ambalajı; evde ise tencere, kavanoz veya başka bir mayalama kabıdır.

Küçük bir yoğurt kabıyla birkaç kilogramlık büyük bir kabın soğuması aynı hızda gerçekleşmez. Küçük kapta yüzey alanının hacme oranı daha yüksektir ve merkezdeki ısı dışarıya daha kısa yoldan aktarılır. Büyük kabın ortası ise çevresi soğumuş olsa bile daha uzun süre sıcak kalır. Bu nedenle küçük kaplarda yaklaşık pH 4,6'da soğutmaya geçilebilirken büyük kaplarda yaklaşık 4,7–4,8 gibi daha yüksek bir pH'da, yani daha erken soğutmaya başlamak gerekebilir.

Yoğurt dolaba konulduğunda bakterilerin faaliyeti bir anda kesilmez. Kabın içindeki yoğurt henüz sıcaktır; özellikle merkez kısmı bir süre daha mayalanmaya uygun veya buna yakın sıcaklıklarda kalır. Bakteriler bu sırada laktozu kullanıp laktik asit üretmeye devam eder. Laktik asit biriktikçe asitlik yükselir ve pH düşer. Dolayısıyla dolaba yerleştirme anı ile yoğurdun her noktasının buzdolabı sıcaklığına ulaşması arasında da ekşime sürer.

Ürün yaklaşık 4°C'ye kadar soğuduğunda ise yoğurt bakterilerinin enzimleri çok daha yavaş çalışır; besinleri kullanma, çoğalma ve asit üretme hızları belirgin biçimde azalır. Bakteriler canlı kalırken faaliyetleri yavaşladığı için pH'nın düşüşü de çok yavaşlar. Soğukta bekleyen yoğurdun günler içinde bir miktar daha ekşiyebilmesi, bu düşük hızdaki faaliyetin devam etmesindendir.

Planlamada amaç, soğutma boyunca oluşacak asidi de hesaba katarak son ürünü yaklaşık pH 4,2'de ve istenen lezzette elde etmektir. Bu yüzden kabın hacmi, içine konan süt miktarı, kapların yerleşimi, soğuk havanın dolaşımı ve soğutucunun kapasitesi birlikte değerlendirilir. Kültürün asit üretme hızı da bu hesabın bir parçasıdır. Üretimde izlenen, yalnızca odanın veya buzdolabının derecesi değil, yoğurdun merkez sıcaklığı ve pH'sının zaman içinde nasıl değiştiğidir.

Karıştırılmış yoğurtta aynı sorun tankın boşaltılması sırasında görülür. Tankın ilk boşalan kısmı hemen soğutulurken son kalan kısmı sıcak ortamda daha uzun süre bekler. Bu nedenle soğutucunun ve pompanın kapasitesi, tankın makul sürede boşaltılmasına uygun seçilir. Böylece ilk ve son doldurulan ambalajların tat ve kıvam farkı azaltılır.

7.10. Yoğurdun kalitesi, raf ömrü ve saklanması

İyi bir yoğurdun kendine özgü temiz bir süt ve fermantasyon aroması, dengeli ekşi tadı ve çeşidine uygun kıvamı bulunur. Set tipi yoğurtta düzgün ve bütünlüğünü koruyan bir pıhtı, karıştırılmış yoğurtta ise pürüzsüz ve homojen bir yapı beklenir. Koyun, manda, süzme ve içilebilir yoğurtlarda ise aranan kıvamlar birbirinden farklıdır.

Yoğurdun yüzeyinde az miktarda sarımsı-yeşilimsi serum birikmesine sinerez adı verilir. Bu sıvı, protein ağının bıraktığı serumdur; içinde laktoz, çözünür mineraller ve bir miktar süt proteini bulunur. Normal görünüm ve kokudaki yoğurdun yüzeyinde ayrılan serumu karıştırarak tüketmek mümkündür. Serumun mutfakta çorba ve hamur yapımında değerlendirilmesi de yaygındır.

Raf ömrü için temiz üretim, sağlam ambalaj ve kesintisiz soğutma birlikte ele alınır. Yaklaşık 4°C'de saklanan, iyi hijyenle hazırlanmış sade ev yoğurdu için üniversite yayım rehberlerinde yaklaşık 10–21 günlük saklama süresi verilir. Hijyenik endüstriyel hatlarda üretilmiş, ambalajı açılmamış klasik yoğurtlarda ise 21–30 günlük raf ömrü sağlanabilir. Evde hazırlanan yoğurdu küçük kaplara bölmek, her seferinde yalnızca tüketilecek kabı açmak ve temiz kaşık kullanmak bu kaliteyi korumayı kolaylaştırır.

Ürün ve saklama koşuluİyi koşullarda süre
Sade ev yoğurdu; temiz, kapaklı kapta, yaklaşık 4°CYaklaşık 10–21 gün
Hijyenik endüstriyel üretim; açılmamış ambalaj, yaklaşık 4°CYaklaşık 21–30 gün

Bu aralıklar, üretimden itibaren iyi soğutulmuş ürünler içindir. Yoğurt sıcak ortamda bekletildiğinde bakteriler asit üretmeye devam eder, ekşilik hızla artar ve serum ayrılması belirginleşir. Maya ve küf bulaşması da raf ömrünü kısaltır. Yüzeyde küf, alışılmadık renklenme, mayamsı koku veya ambalajda gazla şişme görülmesi bozulma işaretidir.

Toplumda endüstriyel yoğurtlar üzerine gelişen bazı yanlış bilgiler ve söylentilere de bu noktada değinmek gerekir. “Uzun süre dayanıyorsa mutlaka koruyucu katılmıştır” veya “Geç ekşiyorsa içinde canlı maya yoktur” düşünceleri hatalıdır. Fabrikada süt kontrollü biçimde ısıtılır, temiz ekipmanla çalışılır, yoğurt dışarıdan bulaşmayı azaltan kapalı bir ambalaja doldurulur ve soğuk tutulur. Yoğurdun uzun süre dayanmasının başlıca açıklaması budur. Ayrıca kullanılan yoğurt bakterileri arasından, soğukta daha yavaş asit üreten suşlar seçilebilir. Bu bakteriler yoğurtta canlı olarak bulunur; yalnızca buzdolabında daha az çalıştıkları için yoğurt daha yavaş ekşir. Dolayısıyla uzun raf ömrünü veya yavaş ekşimeyi tek başına katkı maddesine bağlayan söylentiler yersizdir. Konuyu ayrıntılı olarak ele aldığım yazı için bkz. Market Yoğurtları Hakkında 7 Soruya Uzmanından 7 Net Cevap.

8. Endüstriyel Yoğurt Üretimi

Endüstriyel üretimde amaç, sütün özelliklerini ve yoğurt bakterilerinin faaliyetini kontrol ederek her partide benzer tat, kıvam ve besin bileşimi elde etmektir. İşlemler birbirini tamamlar: Sütün protein oranı yeterli değilse yalnızca mayalama süresini uzatmakla iyi bir yapı elde edilemez; uygun ısıtma yapılmış olsa bile yanlış soğutma yoğurdun fazla ekşimesine yol açabilir. Bu nedenle üretim, aşağıdaki akışın bütünlüğü içinde yürütülür.

8.1. Set ve karıştırılmış (stirred) yoğurdun üretim akışı

Set tipi yoğurtta mayalı süt önce ambalaja doldurulur ve pıhtı o ambalajın içinde oluşur. Karıştırılmış, yani stirred tipi yoğurtta ise pıhtı tankta oluşturulur; sonra kontrollü biçimde parçalanır, soğutulur ve ambalaja doldurulur. İki üretim arasındaki temel fark, fermantasyonun nerede gerçekleştiği ve oluşan jelin nasıl işlendiğidir.

Set ve karıştırılmış yoğurtta hazırlık, fermantasyon, dolum ve soğutma basamakları
Set ve karıştırılmış yoğurt üretiminin ortak hazırlık basamakları ve fermantasyondan sonraki ayrımı. Meyve ilavesi, çeşide bağlı bir basamaktır.

8.2. Sütün kabulü, temizlenmesi ve bileşiminin ayarlanması

İşletmeye gelen sütte önce sıcaklık, görünüm, koku, asitlik, yağ ve protein gibi özellikler değerlendirilir. Antibiyotik kalıntısı için hızlı testler yapılması özellikle önemlidir; çünkü bakterileri baskılayan bir kalıntı, yoğurt kültürünün de gelişmesini engelleyebilir. Mikrobiyolojik kalite ve sütün sağlıklı hayvanlardan elde edilmesi de hammadde kabulünün parçalarıdır. Uygun bulunan süt süzülür veya klarifikatör denilen santrifüjlü temizleme cihazlarından geçirilir. Bu işlem, yoğunluk farkıyla ayrılabilen fiziksel kirleri uzaklaştırır.

Sonraki işlem standardizasyondur. Bu terim, sütün yağ ve protein gibi bileşenlerinin üretilecek ürün için belirlenen düzeye ayarlanması anlamına gelir. Yağ oranı, krema ayırarak veya uygun miktarda krema katarak düzenlenebilir. Protein ve yağsız kurumadde ise süt kaynaklı bileşenlerle artırılabilir veya suyun bir bölümü uzaklaştırılarak yoğunlaştırılabilir. Böylece mevsime ve hammaddeye bağlı değişimler, son yoğurdun kıvamına doğrudan yansımaz.

Endüstride suyu uzaklaştırmak için kullanılan başlıca yöntemlerden biri evaporasyondur. Süt, evaporatörde çoğunlukla vakum altında tutulur; basınç düştüğü için su daha düşük sıcaklıkta kaynayarak ayrılır. Amaç, sütün tümünü açık bir kazanda uzun süre kaynatmak yerine su kaybını ve kurumadde artışını kontrollü biçimde sağlamaktır. Örneğin 100 kg sütün kurumaddesi %12 ise içinde 12 kg kurumadde vardır. Yalnızca su uzaklaştırarak bu sütü %15 kurumaddeye getirdiğimizde son kütle 80 kg olur; yaklaşık 20 kg su ayrılmıştır. Bu, işlemin mantığını gösteren bir hesap örneğidir.

Ultrafiltrasyon gibi membran yöntemleriyle de özellikle proteinler yoğunlaştırılabilir. Burada süt, bazı küçük bileşenlerin geçebildiği ancak proteinlerin büyük ölçüde tutulduğu bir zardan geçirilir. Evaporasyonla membran işleminin bileşim üzerindeki etkileri farklıdır; biri esas olarak suyu, diğeri suyla birlikte zardan geçebilen bazı küçük bileşenleri ayırır.

Hijyenik endüstriyel süt işleme ve yoğurt dolum hattı
Endüstriyel üretimde süt hazırlama, ısıl işlem, fermantasyon ve dolum kapalı ve kontrollü bir hat içinde yürütülür.

8.3. Homojenizasyon ve ısıl işlem

Homojenizasyon, süt yağının küçük damlacıklara ayrılarak bütün süt kitlesine dengeli dağılmasını sağlayan yüksek basınçlı işlemdir. Yoğurt üretiminde örnek bir uygulama, sütün yaklaşık 65–70°C'de ve 200–250 bar basınçta homojenize edilmesidir. Yağ damlacıklarının yüzey alanı büyür ve yüzeylerine süt proteinleri yerleşir. Böylece yağ, oluşacak protein ağına daha iyi katılır; üstte belirgin bir kaymak tabakası toplanması azalır ve daha homojen bir yapı elde edilir. Kaymaklı yoğurt üretiminde ise yağın yüzeyde toplanmasına imkân veren farklı bir işlem düzeni kurulur.

Yoğurt sütüne uygulanan ısıl işlem için kullanılan düzenlerden ikisi, yaklaşık 85°C'de 20–30 dakika veya 90–95°C'de yaklaşık 5 dakika bekletmedir. Bu süre, sütün hedef sıcaklığa ulaşmasından sonra sayılır. Isıtma, hastalık yapıcı ve kültürle rekabet eden mikroorganizmaları azaltırken serum proteinlerini denatüre ederek jel oluşumuna hazırlar. Üretici, ekipmanının ısı aktarımına ve sütün bileşimine uygun sıcaklık–süre birleşimini seçer.

Kapalı bir ısı değiştiricide yapılan bu işlem sırasında, evde açık tencerede olduğu kadar su kaybı beklenmez. Endüstriyel hatta kurumaddeyi artırmak için gereken su kaybı, varsa evaporasyon basamağında ayrıca sağlanır. Isıtma ve yoğunlaştırma böylece birbirinden bağımsız biçimde kontrol edilebilir.

8.4. Mayalama sıcaklığına soğutma ve kültür ilavesi

Isıtılmış süt, seçilen kültürün gelişeceği sıcaklığa, çoğunlukla 42–45°C aralığına soğutulur. Ardından starter kültür eklenir ve bütün süte eşit dağılması sağlanır. İşletmede çoğaltılmış sıvı kültür kullanılabileceği gibi, doğrudan üretim sütüne eklenmek üzere hazırlanmış dondurulmuş veya dondurularak kurutulmuş yoğun kültürler de kullanılabilir. DVS veya DVI adı verilen bu kültürler, üretim tankına doğrudan ilave edilen kültürlerdir.

Kültürün dozu yalnızca gram olarak değil, içerdiği canlı bakteri sayısı ve asit oluşturma etkinliğiyle birlikte değerlendirilir. Aynı ağırlıktaki iki kültürün etkinliği farklı olabilir. Bu nedenle doğrudan eklenen yoğun kültürlerde üretici tarafından belirtilen faaliyet birimi ve kullanım miktarı esas alınır. İki yoğurt bakterisinin sayısına ilişkin örnek hesap, mikrobiyoloji bölümünde açıklanmıştır.

8.5. Set tipi yoğurtta dolum, inkübasyon ve soğutma

Mayalanmış süt, temiz ve ürüne uygun ambalajlara doldurulur. Ambalajlar daha sonra mayalama sıcaklığının korunduğu inkübasyon odasına alınır. İnkübasyon, bakterilerin çoğalıp asit oluşturması için ürünün uygun sıcaklıkta bekletilmesidir. Set yoğurdun kesilmeden kaşıkla alınabilen pıhtısı bu sırada, satılacağı kabın içinde oluşur. Pıhtı gelişirken sarsıntı ve hareketten kaçınılır.

Fermantasyonun sonu yalnızca saate bakılarak belirlenmez. Asit gelişimi, pH ve pıhtının durumu birlikte izlenir. Yoğurdun kimyası bölümünde açıkladığım yaklaşık pH 4,2'lik son ürün hedefine yönelik olarak, küçük ambalajlarda yaklaşık pH 4,6'da, büyük ve daha yavaş soğuyan ambalajlarda yaklaşık pH 4,7–4,8'de soğutmaya geçilebilir. Bu aralık, kültürün ve soğutma düzeninin birlikte değerlendirilmesiyle ayarlanır. Büyük kabın merkezi daha yavaş soğuduğundan bakteriler orada bir süre daha asit üretir; soğutma sürerken pH düşmeye devam eder.

Soğutma çoğunlukla aşamalı yürütülür. Önce kültürün hızlı çalıştığı sıcaklık aralığından çıkılır, sonra ürün buzdolabı sıcaklığına indirilir. Ambalajların çevresinden hava geçebilmesi, kasaların fazla sıkıştırılmaması ve odanın soğutma kapasitesi, kabın içinin de yeterince hızlı soğumasını sağlar. Soğukta dinlenme sırasında yapı toparlanır ve yoğurt taşıma ile satışa hazırlanır.

8.6. Karıştırılmış yoğurtta tank fermantasyonu, pıhtının kırılması ve dolum

Karıştırılmış yoğurt, ambalaj yerine büyük fermantasyon tankında mayalanır. Bakteriler aynı şekilde laktozu kullanarak asit oluşturur ve tanktaki süt bir jel hâline gelir. Ürünün hedeflenen ekşiliğine göre yaklaşık pH 4,2–4,5 aralığında fermantasyon sonlandırılabilir. Ardından pıhtı, yavaş çalışan karıştırıcı ve uygun pompalama düzeniyle kontrollü biçimde parçalanır.

Burada amaç jeli ezip su gibi bir ürün yapmak değil, kaşıkla alınabilen ancak akabilen, pürüzsüz bir yapı oluşturmaktır. Ürün bir soğutucudan geçirilerek önce yaklaşık 15–22°C'ye indirilebilir. Bu ara sıcaklık, asit gelişimini yavaşlatırken dolum için uygun akışı sağlar. Dolumdan sonra soğutma sürdürülür ve ürün soğuk depoya alınır. Pompanın tipi, boru çapı, akış hızı ve karıştırmanın şiddeti pıhtının uğrayacağı mekanik etkiyi belirlediğinden kıvam üzerinde doğrudan rol oynar.

Meyveli çeşitlerde, uygun biçimde hazırlanmış ve ısıl işlem görmüş meyve preparatı bu aşamada yoğurda karıştırılabilir. Bazı ürünlerde meyve ambalajın tabanına konur veya ayrı bir bölmede sunulur. Meyvenin hazırlanması da üretimin hijyen ve bileşim kontrolüne dâhildir. Dolum, kapatma ve soğuk depolama sonrasında ürün, soğuk zincir içinde tüketiciye ulaştırılır.

8.7. Üretim hattının temizliği ve ürünün korunması

Tankların, boruların, vanaların ve dolum makinesinin temizliği, yalnızca üretim sonrasında görünen kirlerin uzaklaştırılmasından ibaret değildir. Süt artıkları ve yüzeyde tutunan mikroorganizmalar sonraki partiye taşınabildiği için hat, uygun temizleme çözeltilerinin dolaştırıldığı yerinde temizlik, yani CIP sistemiyle temizlenir. Durulama ve dezenfeksiyon da doğrulanır. Isıtılmış sütün ve oluşmuş yoğurdun yeniden kirlenmesini önleyen bu düzen, ürünün raf ömrünü korumanın temel parçalarındandır.

9. Evde Yoğurt Üretimi

Evde iyi yoğurt yapmak için üç noktayı kontrol etmek gerekir: Sütü yoğurt oluşumuna hazırlamak, canlı ve etkin bir maya kullanmak ve mayalama boyunca uygun sıcaklığı korumak. Tencerenin büyüklüğü, sütün bileşimi ve evin sıcaklığı her üretimde aynı olmayabilir. İşlemi yalnızca “sütü ılıtıp üstünü örtmek” olarak görmek yerine bu basamakların ne işe yaradığını bilmek, sonucu belirgin biçimde iyileştirir.

Evde yoğurt hazırlarken süte kültür ilavesi
Kültürü süte eklerken başlangıç sıcaklığı kadar, mayalama boyunca sıcaklığın korunması da önemlidir.

9.1. Süt, maya ve kapların hazırlanması

Pastörize veya UHT sütle yoğurt yapılabilir. Çiğ süt kullanılacaksa süt sağlıklı hayvanlardan, uygun sağım ve soğutma koşullarıyla elde edilmiş olmalı; evde mayalamadan önce yeterli ısıl işlem uygulanmalıdır. İnek sütüyle alışılmış bir yapı elde edilirken koyun veya manda sütü, daha yüksek protein ve yağ içeriğiyle daha yoğun bir yoğurt verebilir. Seçilen sütün özellikleri, yoğurdun son kıvamının başlangıç noktasıdır.

Maya olarak yeni üretilmiş, sade ve canlı kültür içeren bir yoğurt veya yoğurt yapımı için hazırlanmış starter kültür kullanılabilir. Önceki yoğurttan maya ayrılacaksa ekşiliği aşırı ilerlememiş, temiz tutulmuş bir bölüm seçilir. Çok eski, defalarca açılıp kaşık sokulmuş veya uzun süre dışarıda kalmış yoğurt, yeni üretime uygun bir başlangıç sağlamaz.

Tencere, kaşık, termometre ve yoğurdun mayalanacağı kaplar iyice yıkanıp durulanır; ısıya dayanıklı küçük kaplar kaynar suyla işlem görerek hazırlanabilir. Küçük kaplar hem daha düzenli soğur hem de tüketimde bütün yoğurdun tekrar tekrar açılmasını önler.

9.2. Sütün ısıtılması; kıvam bu aşamada hazırlanmaya başlar

Çiğ sütle çalışırken sütü kontrollü biçimde yaklaşık 85–90°C'ye çıkarıp 20–30 dakika bu aralıkta tutmak, yoğurt yapımına uygun bir ısıl işlem yaklaşımıdır. Sütün dibinin tutmaması için kısık ateş, uygun tencere ve ısıtma boyunca nazik karıştırma kullanılır. Yeterli ısıtma, hem mikroorganizmaları azaltır hem de serum proteinlerinin açılarak yoğurt ağına katılmasını sağlar.

Pastörize veya UHT süt kullanılacaksa sütü bir iki taşım kaynatıp ardından mayalama sıcaklığına soğutmak da evde uygulanabilen bir yöntemdir. Özellikle pastörize sütte ilave ısıtma, proteinlerin yoğurt yapısına hazırlanmasına yardımcı olur. UHT süt zaten yüksek sıcaklık görmüştür; yeniden ısıtmanın ve açık tenceredeki sınırlı su kaybının katkısı, daha çok istenen kurumadde ve kıvamın elde edilmesidir. Böylece bu sütlerden de iyi yapıda ve kıvamlı yoğurt hazırlanabilir.

Açık tencerede ısıtırken suyun bir bölümü buharlaşır; aynı miktardaki protein ve yağ daha az su içinde kaldığından süt yoğunlaşır. Tencerenin yüzeyi genişse su kaybı daha hızlı olur. Kaynatmayı kontrolsüz biçimde uzatmak yerine, sütün taşmasını ve dibinin tutmasını önleyerek istenen yoğunluğa ulaşmak gerekir.

9.3. 42–45°C'ye soğutma ve mayanın eklenmesi

Isıtılan süt mayalama için 42–45°C aralığına soğutulur. Bu sıcaklık, klasik yoğurt bakterilerinin birlikte gelişmesi açısından son derece önemlidir. Sıcaklık termometreyle ölçülür; parmakla yapılan değerlendirme kişiden kişiye değişir. Büyük tencerede üst kısım ile orta kısım farklı sıcaklıkta olabileceği için süt nazikçe karıştırılarak ölçüm yapılır. Soğutmayı hızlandırmak için tencere dışarıdan soğuk su banyosuna alınabilir.

Canlı ve etkin bir yoğurt mayasıyla, 1 litre süt için yaklaşık 20 gram yoğurt, yani yaklaşık %2'lik bir ilave, başlangıç uygulaması olarak kullanılabilir. Maya önce küçük bir kapta az miktarda ılık sütle açılır; sonra ana süte katılıp eşit dağıtılır. Hazır yoğun starter kültürde ise paketin önerdiği miktar kullanılır; bu ürünün gramını aynı miktarda ev yoğurduyla eşitlemek doğru bir doz hesabı vermez.

Sütün fazla sıcak olması mayadaki bakterileri zedeleyebilir; fazla soğuk olması ise gelişmelerini ve asit oluşturmalarını yavaşlatır. Gereğinden çok maya katmak da her zaman daha sıkı yoğurt sağlamaz: Asitlik çok hızlı yükselerek fazla ekşimeye ve serum ayrılmasına yol açabilir. Uygun miktarda etkin maya, dengeli sıcaklıkla birlikte çalışır.

9.4. İnkübasyon; sıcaklığı korumak ve pıhtının oluşmasını beklemek

Evde yoğurt üretiminde inkübasyon için sıcaklığı sabit tutan bir alana veya cihaza ihtiyaç vardır. Bu bir yoğurt makinesi, sıcaklığı kontrol edilen su banyosu veya uygun bir fırın olabilir. Örneğin yoğurt mayalama programı bulunan ya da 42–45°C aralığında seçilen bir sıcaklığı düzenli biçimde koruyabilen fırında kaplar inkübasyona bırakılabilir. Fırın göstergesiyle kapların bulunduğu yerdeki sıcaklık farklı olabileceği için termometreyle gerçek sıcaklık izlenir.

Burada gerekli olan, sütü başlangıçta 42–45°C'ye getirmekle birlikte bu aralıkta seçilen sıcaklığı mayalama boyunca mümkün olduğunca sabit tutmaktır. Ortam sürekli soğuyor, yeniden ısınıyor veya belirgin dalgalanıyorsa iki bakterinin gelişme dengesi, asit oluşturma hızı ve aroma üretimi değişir. Böyle bir üretimde her seferinde istenen tat ve yapıyı standart biçimde elde etmek mümkün olmaz. Bir defa iyi sonuç alınması, sonraki yoğurdun da aynı olmasını sağlamaz. Kontrollü bir ortamın önemi, bu tekrarlanabilirliği sağlamasıdır.

42°C ile 45°C'de mayalanan yoğurdun tadı bile farklı olabilir. İki bakterinin sıcaklığa verdiği yanıt aynı değildir; sıcaklık değiştiğinde birbirlerine göre gelişme hızları, asit oluşumu ve aroma üretimi de değişir. Daha yüksek sıcaklıkta aynı bekletme süresi, bazı kültürlerde daha hızlı asitlenme ve daha belirgin ekşilik verebilir. Daha düşük sıcaklıkta ise süreç daha yavaş ilerleyebilir. Son tadı anlamak için sıcaklıkla birlikte bekletme süresini ve kullanılan mayayı da düşünmek gerekir.

Etkin bir kültürle yaklaşık 4–7 saat içinde pıhtı oluşabilir. Kabın tamamında belirgin bir kıvam oluşması, süt gibi serbestçe akmaması ve temiz bir yoğurt aromasının gelişmesi izlenir. Kapları tekrar tekrar oynatmak, kaşıkla karıştırmak veya kontrol etmek için sarsmak, yeni kurulan protein ağını bozabilir. Pıhtı oluştuktan sonra yoğurdu daha da koyulaşsın diye bütün gece sıcak ortamda bırakmak, çoğunlukla daha fazla ekşilik ve su salma getirir.

9.5. Soğutma ve dinlendirme

Yoğurt tuttuğunda mayalama ortamından çıkarılır ve soğumaya alınır. Yukarıda ilgili bölümde anlattığım gibi, buzdolabına konulduktan sonra da kabın merkezi soğuyana kadar asit üretimi sürer; soğutmaya geçiş zamanı bu devam eden faaliyetle birlikte düşünülür. Küçük kaplar, pıhtı sarsılmadan buzdolabına yerleştirilebilir. Küçük kaplarla çalışmak, merkez sıcaklığının daha hızlı düşmesini ve buzdolabının daha az ısı yüküyle karşılaşmasını sağlar. Kaplar arasında soğuk havanın dolaşabileceği boşluk bırakılır.

Buzdolabında yaklaşık 4°C'de bir gece dinlendirme, yoğurdun soğumasını ve yapısının toparlanmasını sağlar. Yeni tutmuş sıcak yoğurtla ertesi gün soğukta dinlenmiş yoğurdun kıvamının aynı olmamasının nedeni budur. Dinlenme sırasında ürünü karıştırmadan bırakmak, set yapısının korunmasına yardımcı olur. Süt seçimi konusunda ayrıntılar için bkz. Açık süt mü, Pastörize süt mü, yoksa UHT süt mü?.

9.6. Yoğurt neden tutmaz veya zayıf yapıda olur?

1. Maya eski veya zayıfsa canlı ve etkin bakteri sayısı düşük olabilir. Bu durumda yeterli asit oluşmaz ve süt beklenen sürede pıhtılaşmaz. Bir sonraki üretimde yeni ve canlı kültür içeren sade bir yoğurtla veya uygun starterle başlamak, sorunun mayadan kaynaklanıp kaynaklanmadığını anlamaya yardımcı olur.

2. Sütün sıcaklığı da ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Maya çok sıcak süte eklenmişse bakteriler zarar görebilir. Süt başlangıçta uygun sıcaklıkta olsa bile mayalama sırasında hızla soğumuşsa bakteri faaliyeti yavaşlar. Bu yüzden hem maya eklenirken hem inkübasyon boyunca termometreyle ölçüm yapmak gerekir. Düşük sıcaklık yüzünden tutmayan sütü belirsiz sürelerle dışarıda bekletmek yerine, sonraki üretimde sıcaklığı koruyan düzeneği düzeltmek daha iyi sonuç verir.

3. Çiğ sütte antibiyotik kalıntısı bulunması da mayalanmayı baskılayabilir. Hayvan tedavi görmüş ve sütün sağım sonrası bekleme süresine uyulmamışsa, kalan ilaç yoğurt bakterilerinin çoğalmasını engelleyebilir. Kaynatma bu kalıntı sorununu güvenilir biçimde gidermez. Böyle bir şüphede süt kaynağıyla görüşmek ve uygun hammadde kullanmak gerekir.

4. Mastitis, yani meme yangısı da sütün bileşimini değiştirir. Kazein yapısı, mineral dengesi ve süt enzimlerindeki değişimler, daha zayıf pıhtı oluşmasına ve serum ayrılmasına katkıda bulunabilir.

5. Yağ veya protein oranı düşük süt, yetersiz ısıl işlem ve pıhtı gelişirken yapılan hareket de yoğurdu gevşek yapabilir.

Dolayısıyla “tutmadı” denilen her durumda neden aynı değildir: Hiç asitlenmemiş sıvı sütle, asitlenmiş ancak zayıf jel oluşturmuş yoğurdu ayırmak gerekir.

Mayalanma süresi beklenenden çok uzayan veya kötü koku, renk değişimi ve gazlanma gösteren bir parti tüketilmez ve yeniden maya kaynağı olarak kullanılmaz. Sonraki üretimde taze süt, yeni kültür, temiz ekipman ve ölçülmüş sıcaklıkla başlamak, bir önceki sorunu yeni yoğurda taşımayı önler.

9.7. Önceki yoğurttan maya ayırırken neler değişir?

Her üretimde aynı yoğurttan maya ayırmakla iki bakteri arasındaki denge her zaman aynı kalmaz. Depolamada bir bakterinin diğerinden daha fazla canlılık kaybetmesi, yoğurdun aşırı ekşimesi, dışarıdan farklı mikroorganizmaların karışması veya bakterileri etkileyen fajlar, sonraki mayanın çalışma biçimini değiştirebilir. Birkaç üretim sonra yoğurdun daha geç tutması, daha çok ekşimesi veya farklı kokması bunun işaretlerinden olabilir.

Yeni yoğurt soğuyup dinlendiğinde, tüketim için tekrar tekrar açılmadan önce temiz bir kaşıkla küçük bir maya payı ayrılır. Bu pay temiz, kapaklı bir kapta buzdolabında saklanır. Mayanın etkinliği belirgin biçimde düştüğünde veya yoğurdun tadı ve yapısı bozulmaya başladığında yeni bir kültüre geçilir. Böylece iyi bir yoğurdun özelliklerini sonraki üretime taşıma olasılığı artar.

9.8. Evde süzme yoğurt nasıl hazırlanır?

Önce temiz bir süzgeç, gıdaya uygun temiz bir süzme bezi ve derin bir kap hazırlanır. Bez süzgece yerleştirilir, yoğurt içine alınır; süzgeç de ayrılan serumun yoğurda yeniden değmeyeceği yükseklikte kabın üzerine oturtulur. Düzeneğin üzeri kapatılır ve tamamı buzdolabına yerleştirilerek süzülmeye bırakılır. İstenen kıvama göre birkaç saat sonra kontrol edilir; süre uzadıkça ayrılan serum miktarı ve yoğurdun yoğunluğu artar.

Buzdolabında bekletmenin iki yararı vardır. İlki, sıcak ortamda yoğurt bakterilerinin çalışıp ürünü daha fazla ekşitmesini yavaşlatmaktır. İkincisi, süzme sırasında dışarıdan bulaşan mikroorganizmaların gelişmesini sınırlandırmaktır. Böylece yoğurt yoğunlaşırken temiz tadı daha iyi korunur. Ayrılan serum, uygun biçimde soğukta tutularak mutfakta çorba veya hamur yapımında değerlendirilebilir.

10. Farklı Ülkelerde Yoğurt Standartları ve Yasal Bileşim

Yoğurt, yalnızca alıştığımız tada ve kıvama göre adlandırılan bir ürün değildir. Bir gıdanın hangi koşullarda “yoğurt” adıyla satılabileceği, içermesi gereken kültürler, bileşim sınırları ve kullanılabilecek diğer bileşenler mevzuatta tanımlanır. Ülkelerin kuralları bazı noktalarda benzer, bazı noktalarda farklıdır.

10.1. Uluslararası referans; Codex Alimentarius

FAO ve Dünya Sağlık Örgütünün ortak gıda standartları sistemindeki CXS 243-2003 Fermente Sütler Standardı, klasik yoğurt kültürünü S. thermophilus ile L. delbrueckii subsp. bulgaricus birlikteliğiyle tanımlar. Yoğurt için süt proteini en az %2,7, laktik asit cinsinden titrasyon asitliği en az %0,6 ve karakteristik starter mikroorganizmalarının toplamı en az 107 KOB/g olarak verilir. Canlı kültür koşulu, belirtilen saklama şartlarında raf ömrü sonuna kadar korunur. Fermantasyon sonrasında ısıl işlem gören ürünler ayrıca ele alınır.

Codex uluslararası bir referanstır; her ülkede kendiliğinden aynı biçimde uygulanmış bir ulusal yasa değildir. Ürünün satıldığı ülkenin kendi mevzuatı da değerlendirilir. Aşağıdaki karşılaştırma, bu farkların ürünün bileşimine ve adlandırılmasına nasıl yansıdığını gösterir.

10.2. Türkiye; protein, yağ, kültür ve kullanılabilecek bileşenler

Türkiye'de temel düzenleme, 2024/1 sayılı değişiklikle birlikte okunan 2022/44 sayılı Türk Gıda Kodeksi Fermente Süt Ürünleri Tebliği'dir. Yoğurtta iki karakteristik bakteri birlikte kullanılmalı ve toplam sayıları raf ömrü sonunda en az 107 KOB/g olmalıdır. İlave starter veya yan kültürler de kullanılabilir; bunlar etikette belirtilir.

Türkiye'de yoğurda ilişkin özellikYasal sınır veya sınıf
Yoğurtta süt proteiniEn az %3,0
Süzme yoğurtta süt proteiniEn az %8,0
Yoğurtta titrasyon asitliğiLaktik asit cinsinden %0,6–1,5
Toplam karakteristik starter mikroorganizmasıEn az 10⁷ KOB/g
Tam yağlı yoğurtSüt yağı en az %3,8
Yarım yağlı yoğurtSüt yağı en az %1,5; %2'den az
Yağsız yoğurtSüt yağı en fazla %0,5
Bu yağlılık sınıflarının dışında kalan yoğurtYağ yüzdesiyle adlandırılır

Kütlece yüzdeler; 2022/44 sayılı Tebliğ, Ek-1 ve Ek-2. KOB, canlı mikroorganizma sayımında kullanılan koloni oluşturan birimdir. 10⁷ KOB/g, gramda on milyon koloni oluşturan birim demektir.

Sade yoğurtta süt proteini yerine başka proteinler veya süt yağı yerine bitkisel yağ kullanılamaz; nişasta ve jelatin katılamaz. Çeşnili/aromalı ve fermantasyon sonrası ısıl işlem görmüş ürünlerde nişasta veya jelatin için ayrı izin vardır. Çeşniden doğal olarak gelen bitkisel yağ da ayrıca değerlendirilir. Alkol ve alkol bazlı bileşenler ile koyun sütü, keçi sütü veya tereyağı gibi süt ürünü aromaları yasaktır; laktaz dışında enzim kullanılamaz.

Yağ ve protein yüzdeleri ön yüzde belirtilir; kaymak oluşturma ve homojenizasyon ürün adıyla birlikte yazılır. Karışım süt kullanılmışsa hayvan türleri açıklanır. Meyveli yoğurtta genel alt sınır %6 meyvedir; Tebliğde tanımlanan yüksek asitli ve tropik meyvelerde %2 uygulanır.

2024 değişikliği, fermantasyon sonrası ısıl işlem görmüş üründe toplam spesifik mikroorganizma sayısını en fazla 102 KOB/g olarak belirler. Bu ürün, canlı kültür şartını taşıyan klasik yoğurtla aynı ad altında değerlendirilmez. Ayrıca çeşnili/aromalı yoğurt, çeşnili/aromalı süzme yoğurt ve fermantasyon sonrası ısıl işlem görmüş fermente süt ürünü en fazla 500 gramlık ambalajlarda sunulur.

10.3. ABD; bileşim ve izin verilen diğer bileşenler

ABD'de 21 CFR 131.200 standardı, yoğurt üretiminde yine aynı iki karakteristik bakteriyi öngörür. Süt bileşenleri kültür eklenmeden önce pastörize veya ultra pastörize edilir. Ana standartta süt yağı en az %3,25, yağsız süt kurumaddesi en az %8,25'tir. Daha düşük yağlı çeşitler için ayrıca düzenlenmiş adlandırma ve bileşim kuralları vardır. Dolumdan sonraki 24 saat içinde ölçülen son ürün pH'sı 4,6 veya daha düşük olmalıdır.

Bu standart, uygun ve güvenli olmaları koşuluyla tatlandırıcı, aroma bileşenleri, renklendirici, stabilizatör, emülgatör ve koruyucu kullanımına izin verir. Dolayısıyla Türkiye'deki sade yoğurda ilişkin bileşen kuralları, ABD'deki bütün yoğurtlara genellenemez. Kullanılan bileşenler etikette açıklanır.

Fermantasyon sonrasında mikroorganizmaları etkisizleştirmek için ısıl işlem uygulanabilir; bu durumda etikette canlı ve aktif kültür içermediği belirtilir. “Canlı ve aktif kültür içerir” ifadesi ise üretimde en az 107 KOB/g ve raf ömrü boyunca en az 106 KOB/g bulunacağına ilişkin makul beklenti koşuluyla kullanılabilir.

10.4. Birleşik Krallık; yasal adlandırma ve sektör kılavuzu

Birleşik Krallık'ta yogurt/yoghurt adı, süt ürünü adlarını koruyan yasal çerçeve içindedir. Süt bileşenlerini kısmen veya tamamen ikame etmek amacıyla süt dışı yağ ve protein kullanılması, bu adlandırmanın süt ürünü esasına uymaz. Sütün yanında meyve, tahıl veya aroma gibi bileşenler kullanılması ise süt bileşenlerinin yerine geçirme amacıyla yapılan ikameden ayrı değerlendirilir.

Yoğurdun bileşimi konusunda Dairy UK ve Provision Trade Federation tarafından hazırlanmış gönüllü sektör kılavuzu da kullanılır. Bu kılavuz, diğer bileşenler eklenmeden önce süt proteininin en az %2,9 olmasını önerir. %2,9, bu kılavuzdaki tavsiye değeridir. Kılavuzun kültür tanımında L. bulgaricus ve/veya S. thermophilus yer alır; diğer uygun bakteriler de kullanılabilir. Canlı kültürlü ürünlerde uygun mikroorganizmaların canlı ve bol sayıda bulunması, fermantasyon sonrasında ısıl işlem uygulanan çeşitte ise bu işlemin ürün adıyla belirtilmesi öngörülür.

Aynı kılavuzda natural yogurt, ilave şeker, renklendirici ve diğer katkılar içermeyen sade ürün olarak tanımlanır. Diğer çeşitlerde mevzuatın izin verdiği stabilizatörler, kıvam artırıcılar ve diğer katkılar kullanılabilir. Katkının onaylı listede bulunması yanında, ilgili ürün kategorisinde ve izin verilen miktarda kullanılmasına da bakılır. Büyük Britanya ile Kuzey İrlanda'da katkı mevzuatının uygulanma çerçeveleri farklı olduğundan izinler ilgili bölgeye göre değerlendirilir.

Yağ beyanlarında ise kaşıkla tüketilen üründe low fat ifadesi için en fazla 3 g/100 g, sıvı üründe en fazla 1,5 g/100 mL yağ koşulu uygulanır. Fat free ifadesi için sınır en fazla 0,5 g/100 g veya 100 mL'dir. Bunlar yağla ilgili beslenme beyanı koşullarıdır; yoğurdun bütün çeşitlerine tek bir yağ oranı dayatan sınıflar değildir.

10.5. Fransa; yaourt adının koşulları

Fransa'nın 88-1203 sayılı düzenlemesinde yaourt/yoghourt adı, birlikte eklenen L. bulgaricus ve S. thermophilus bakterileriyle elde edilen ürüne ayrılmıştır. Bu bakteriler tüketiciye satışta canlı bulunmalı; süt kısmında toplam sayıları gramda en az on milyon olmalıdır. Serbest laktik asit en az 0,7 g/100 g, süt kısmının protein içeriği ise normal sütten düşük olmayacak düzeyde olmalıdır.

Süt yağı veya süt proteini yerine süt dışı yağ ve protein kullanılamaz. Şeker ve ürüne belirli tat veren diğer gıdalar toplamda son ürünün %30'unu aşmayacak biçimde eklenebilir. Süt bileşenlerinden birini uzaklaştıran işlemler, özellikle pıhtının süzülmesi de bu düzenlemede ayrıca sınırlandırılmıştır. Bu nedenle her ülkedeki süzülmüş fermente süt ürününü, Fransa'daki bu hukuki tanımla otomatik olarak eşitlemek uygun olmaz.

10.6. İspanya; sade, meyveli ve fermantasyondan sonra pastörize yoğurt

İspanya'da Real Decreto 271/2014, yoğurdun pıhtılaşmasını iki karakteristik kültürün ortak faaliyetine bağlar. Canlı kültürlü üründe süt kısmındaki toplam sayı en az 107 KOB/g veya mL, pH en fazla 4,6 ve yağsız kurumadde en az %8,5 olmalıdır. Genel yağ alt sınırı süt kısmında %2'dir; yarım yağlı çeşitlerde %0,5'in üzerinde ve %2'nin altında, yağsız çeşitlerde en fazla %0,5 yağ bulunur.

Sade yoğurtta süt tozu ve süt kaynaklı bazı bileşenlerle zenginleştirmeye sınırlar içinde izin verilir. Jelatin ve ilgili nişastalar, bu ulusal standartta yalnızca meyveli veya aromalı çeşitler için tanımlanmış koşullarla kullanılabilir; örneğin jelatin için üst sınır 3 g/kg'dır. Meyveli ve diğer gıdaları içeren çeşitlerde son ürünün en az %70'i, aromalı çeşitte en az %80'i yoğurt olmalıdır.

Fermantasyondan sonra pastörize edilen ürün de ayrı bir yoğurt çeşidi olarak tanımlanır ve adı bu işlemi belirtir. Böylece tüketici, canlı kültürlü yoğurtla daha sonra ısıl işlem görmüş çeşidi etiket üzerinden ayırt edebilir.

Karşılaştırma, 16 Kasım 2026'da incelenen resmî metinlere ve ayrıca belirtilen sektör kılavuzuna dayanır: Codex CXS 243-2003; Türkiye 2022/44 ve 2024/1; ABD 21 CFR 131.200; Birleşik Krallık için süt ürünü adlandırması ve beslenme beyanları mevzuatı ile Dairy UK/PTF kılavuzu; Fransa Décret 88-1203; İspanya Real Decreto 271/2014. Ürün tanımıyla birlikte gıda katkı maddeleri, hijyen, bulaşanlar ve etiketleme için ilgili genel mevzuat da uygulanır.

11. Dünyada Yoğurt Üretimi ve Tüketimi

Yoğurt, günümüzde Avrupa, Asya, Amerika ve Afrika’da büyük miktarlarda üretilen ve çok farklı biçimlerde tüketilen bir süt ürünüdür. Sade yoğurdun yanında meyveli, içilebilir, süzme ve yüksek proteinli çeşitlerin gelişmesi, yoğurdun kahvaltıdan ana yemeklere, ara öğünlerden tatlılara kadar uzanan geniş bir kullanım alanına sahip olmasını sağlamıştır.

11.1. Dünyada yoğurt üretimi

Avrupa Birliği ve Çin, yoğurdun da yer aldığı fermente süt ürünleri üretiminde büyük ölçekli iki merkezdir. ABD, Rusya ve Japonya’da da yıllık üretim milyon ton düzeyindedir. CNIEL’in Uluslararası Sütçülük Federasyonu verilerinden derlediği üretim miktarları, Türkiye için TÜİK verileriyle birlikte aşağıdaki tabloda sunulmuştur.

Seçilmiş ülke ve bölgelerde yoğurt ve diğer fermente süt ürünlerinin üretimi, 2024.

Ülke veya bölgeÜretim (bin ton)
Avrupa Birliği, 27 ülke9.738
Çin6.073
Almanya¹3.250
Rusya2.830
ABD²2.213
Fransa1.363
Türkiye⁴1.330
Japonya1.071
Meksika³770
Birleşik Krallık519
Güney Afrika²502
Arjantin²345
Mısır319
Şili229

Kaynak: CNIEL, L’économie laitière en chiffres, 2026 (FIL/IDF); Türkiye: TÜİK, Süt ve Süt Ürünleri Üretimi, Aralık 2025. ¹ Sütlü içecek ve tatlılar da dâhildir. ² Yalnız yoğurt. ³ Tahmin. ⁴ Entegre süt işletmelerinde yalnız yoğurt üretimi; ev üretimi dâhil değildir. Miktarlar bin tona yuvarlanmıştır. Diğer satırlar fermente süt ürünlerini kapsar. Almanya ve Fransa, AB toplamının içindedir.

Üretimin gelişimi ülkelere göre farklıdır. Aynı seride, 2020–2024 arasında AB’nin fermente süt üretimi yaklaşık %4,9 artarken Çin’de yaklaşık %26,4 azalmıştır.

Yalnız yoğurt üretiminin izlendiği daha yeni veriler, ABD ve Türkiye’deki büyümeyi ortaya koymaktadır. ABD Tarım Bakanlığına göre ABD’de 2025 yılında yaklaşık 2,40 milyon ton yoğurt üretilmiştir. Önceki yıla göre artış %8,5’tir. Bu miktar sade ve aromalı yoğurtları kapsamakta, dondurulmuş yoğurdu içermemektedir.

Türkiye’de TÜİK’in kapsadığı entegre süt işletmelerinde yoğurt üretimi 2024 yılında 1.329.587 ton iken 2025 yılında %5,5 artarak 1.402.485 tona ulaşmıştır. Bu toplamda sade, süzme ve çeşnili yoğurtlar birlikte yer almaktadır. Evlerde yapılan yoğurt, bu sanayi üretimi toplamının dışındadır.

11.2. Ülkelerde yoğurt tüketimi

Yoğurdun günlük beslenmedeki ağırlığı ülkeden ülkeye değişmektedir. Bu fark, tüketilen miktarın yanında tercih edilen yoğurdun çeşidinde de görülür. Bazı pazarlarda sade yoğurt büyük yer tutarken bazı pazarlarda meyveli, içilebilir veya protein oranı yükseltilmiş ürünler daha fazla ilgi görmektedir.

Almanya’da 2025 yılı için açıklanan geçici verilere göre, sade ve çeşnili yoğurt ürünlerinde kişi başına yıllık tüketim 14,9 kilogramdır. Bunun 7,3 kilogramı sade yoğurttur; yani tüketimin yaklaşık yarısı sade yoğurttan oluşmaktadır. Sade yoğurt miktarının 2015’te 5,6 kilogram olması, bu çeşidin son on yılda tüketimdeki yerini güçlendirdiğini göstermektedir.

Fransa’da büyük perakende kanallarında ev tüketimi için satın alınan yoğurt, 2024’te 791.774 tondan 2025’te 820.028 tona yükselmiştir; artış yaklaşık %3,6’dır.

İspanya Tarım, Balıkçılık ve Gıda Bakanlığının 2025 hane tüketimi verilerinde ise yoğurt satın alımı 426,45 milyon kilogram, kişi başına yıllık miktar 9,10 kilogramdır. Bu miktar ev tüketimi için yapılan alışverişi göstermektedir.

ABD’de kişi başına tüketime sunulan yoğurt miktarı 2000 yılında yaklaşık 2,95 kilogram iken 2024 yılında 6,57 kilograma yükselmiştir. Böylece kişi başına miktar yaklaşık 2,2 katına çıkmıştır. Ülkenin toplam iç kullanımı da 2024’te yaklaşık 2,23 milyon tondan 2025’te 2,43 milyon tona yükselmiş, yıllık artış %8,6 olmuştur. USDA’nın bu hesabı, üretim ve dış ticaret gibi kalemlerden elde edilen tüketilebilir miktarı ifade etmektedir.

Japonya’da J-Milk’in üretim ve nüfus verilerinden hesapladığı kişi başına fermente süt tüketimi, 2000 mali yılında yaklaşık 6,55 litre iken 2025 mali yılında 10,44 litreye ulaşmıştır. Bu grupta yoğurdun kaşıkla tüketilen ve içilebilir çeşitleri yer almaktadır.

Türkiye’de yoğurdun günlük beslenmedeki yerini gösteren kapsamlı çalışmalardan biri, Sağlık Bakanlığının Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması’dır. 2017 araştırmasında 15 yaş ve üzerindeki bireylerde günlük ortalama yoğurt tüketimi 112,7 gram olarak belirlenmiştir. Bu miktar, yıllık yaklaşık 41,1 kilograma karşılık gelmektedir. Bu sonuç, doğrudan besin tüketimi araştırmasından elde edilmiştir ve evde hazırlanan yoğurdu da kapsayan beslenme alışkanlığını yansıtmaktadır.

11.3. Tüketim alışkanlıkları ve öne çıkan yoğurt çeşitleri

Yoğurdun farklı ülkelerde büyüyen bir pazar oluşturmasında, değişik öğünlere ve tüketim biçimlerine uyum sağlayabilmesi önemli rol oynamaktadır. Türkiye’de sade yoğurt, yemek yanında tüketilmesinin yanı sıra cacıkta, çorbalarda, soslarda ve çeşitli yemeklerin hazırlanmasında kullanılır. Kahvaltıda meyve, tahıl ve kuruyemişlerle birlikte tüketilmesi ise başka pazarlarda yoğurdun günlük kullanımının önemli bir bölümünü oluşturur.

Büyük Britanya’da 23 Şubat 2025’te sona eren 52 haftayı kapsayan ev içi tüketim araştırmasında, yoğurt tüketim anlarının %33’ü kahvaltıda, %28’i akşam yemeğinde gerçekleşmiştir. Kahvaltıdaki tüketimlerin dörtte üçünden fazlasında yoğurdun yanında tahıl, meyve veya kuruyemiş bulunmaktadır. Akşam yemeğindeki tüketimde ise yoğurdun tatlı olarak yenmesi öne çıkmaktadır. Dolayısıyla aynı ürün, farklı sofralarda farklı bir işlev üstlenmektedir.

Sade yoğurt ve protein içeriği vurgulanan ürünler, yakın dönemde dikkat çeken iki gruptur. AHDB’nin Büyük Britanya verilerine göre, 5 Eylül 2026’da sona eren 12 haftada standart sade yoğurdun satış miktarı, önceki yılın aynı dönemine göre %18,4; yoğurt içeceklerininki %7,4 artmıştır. Ayrı bir analizde, 8 Ağustos 2026’da sona eren 12 haftada protein beyanı taşıyan inek sütü yoğurtlarının satış miktarında %8,0 artış bildirilmiştir.

Bu talep, yoğurdun üretim biçimine de yansımaktadır. Protein oranı süzme, membran filtrasyonu veya süt proteinleriyle zenginleştirme yoluyla artırılabilir. İçilebilir yoğurtlar ise akışkan yapıları ve tek porsiyonluk ambalajlarıyla farklı tüketim koşullarına uygun ürünler sunar. Böylece üreticiler, kullanılan sütü ve kültürü seçmenin yanında ürünün protein oranını, kıvamını, tadını ve ambalajını da hedefledikleri tüketim alışkanlığına göre tasarlamaktadır.

Kaynakça

Özer, B. (2006). Yoğurt Bilimi ve Teknolojisi. Sidas Yayınları.

Aryana, K. J., & Olson, D. W. (2017). A 100-Year Review: Yogurt and other cultured dairy products. Journal of Dairy Science, 100(12), 9987–10013.

Özer, B. H., Stenning, R., Grandison, A. S., & Robinson, R. K. (1999). Effect of protein concentration on the properties and structure of concentrated yogurts. International Journal of Dairy Technology, 52(4), 135–138.

Codex Alimentarius Commission. (2024). Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003). 2024 değişikliklerini içeren sürüm.

University of Guelph. (t.y.). Dairy Science and Technology eBook: Cultured Dairy Products and Cheese. University of Guelph.

Tetra Pak. (2025). Dairy Processing Handbook. Tetra Pak.

USDA Agricultural Research Service. (2022). FoodData Central, Foundation Foods: Yogurt, plain, whole milk. FDC 2259793.

EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. (2010). Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to live yoghurt cultures and improved lactose digestion. EFSA Journal, 8(10), 1763. 2011 düzeltmesini içeren sürüm.

Smith, D. K. (2015). Yogurt Made Simple. Washington State University Extension, FS173E.

ISAPP. (2025). Do all fermented foods contain a probiotic?

The American Heritage Dictionary of the English Language. (t.y.). Yogurt. The American Heritage Dictionary of the English Language.

Académie française. (t.y.). Yaourt. Dictionnaire de l’Académie française (9. baskı).

Real Academia Española & Asociación de Academias de la Lengua Española. (t.y.). Yogur. Diccionario de la lengua española.

TÜİK. (2026). Süt ve Süt Ürünleri Üretimi, Aralık 2025. Haber Bülteni No. 53967, 13 Şubat 2026.

USDA National Agricultural Statistics Service. (2026). Dairy Products 2025 Summary. Nisan 2026, s. 11, 44.

Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentación. (2026). La leche mes a mes: Diciembre 2025. Panel de Consumo Alimentario.

Tolu, A., & Altun, İ. (2022). Comparison of homemade and commercial yoghurt in Van province, Turkey. Food Science and Technology, 42, e08321.

Encu, Ş. B., Acar Soykut, E., & Çakır, İ. (2022). Geleneksel yoğurtlardan izole edilen laktik asit bakterilerinin MALDI TOF MS biotyper sistemi ile tanımlanması ve bazı starter kültür özelliklerinin belirlenmesi. Gıda, 47(6), 1059–1082.

Terzioğlu, M. E., Bakırcı, İ., Öz, E., Brennan, C. S., Huppertz, T., Amarowicz, R., Khan, M. R., Elobeid, T., Aadil, R. M., & Öz, F. (2023). Comparison of camel, buffalo, cow, goat, and sheep yoghurts in terms of various physicochemical, biochemical, textural and rheological properties. International Dairy Journal, 146, 105749.

Demirhan, Ş. Ş., Andiç, S., & Oğuz, Ş. (2026). Comparison of Physicochemical, Microbiological, and Sensory Properties of Yogurt Made From Cow, Goat, Sheep, and Buffalo Milk with and Without Probiotic Cultures. Food Science & Nutrition.

Boukria, O., El Hadrami, E. M., Sameen, A., Sahar, A., Khan, S., Safarov, J., Sultanova, S., Leriche, F., & Aït-Kaddour, A. (2020). Biochemical, Physicochemical and Sensory Properties of Yoghurts Made from Mixing Milks of Different Mammalian Species. Foods, 9(11), 1722.

Food and Agriculture Organization of the United Nations. (t.y.). Milk composition. Gateway to Dairy Production and Products.

Fisberg, M., & Machado, R. (2015). History of yogurt and current patterns of consumption. Nutrition Reviews, 73(Suppl. 1), 4–7.

Küçükkömürler, S., Şeren Karakuş, S., & Şirvan Boran, N. (t.y.). Türk Kültüründe Yoğurt. Kültür ve Turizm Bakanlığı elektronik yayın arşivi.

USDA Agricultural Research Service. (2019). FoodData Central, SR Legacy: Yogurt, plain, low fat. FDC 170886.

USDA Agricultural Research Service. (2019). FoodData Central, SR Legacy: Yogurt, plain, skim milk. FDC 170887.

USDA Agricultural Research Service. (2019). FoodData Central, SR Legacy: Yogurt, Greek, plain, whole milk. FDC 171304.

USDA Agricultural Research Service. (2019). FoodData Central, SR Legacy: Yogurt, Greek, plain, nonfat. FDC 170894.

Ullah, R., Khan, S., Ali, H., Bilal, M., & Saleem, M. (2017). Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy. PLOS ONE, 12(5), e0178055.

Jankowska, A., Wachowska, M., Dąbrowska, A., Bielecka, M., Warechowski, J., & Potaś, A. (2026). Evaluation of the Fermentation Profiles and Quality Attributes of Yogurts Made from Cow, Goat, and Mixed Milk. Foods, 15(2), 314.

Tarakçı, Z., & Küçüköner, E. (2003). Physical, Chemical, Microbiological and Sensory Characteristics of Some Fruit-Flavored Yoghurt. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 14(2), 10–14.

Kolars, J. C., Levitt, M. D., Aouji, M., & Savaiano, D. A. (1984). Yogurt—an autodigesting source of lactose. New England Journal of Medicine, 310, 1–3.

Chen, M., Sun, Q., Giovannucci, E., Mozaffarian, D., Manson, J. E., Willett, W. C., & Hu, F. B. (2014). Dairy consumption and risk of type 2 diabetes: 3 cohorts of US adults and an updated meta-analysis. BMC Medicine, 12, 215.

Bridge, A., Brown, J., Snider, H., Nasato, M., Ward, W. E., Roy, B. D., & Josse, A. R. (2019). Greek Yogurt and 12 Weeks of Exercise Training on Strength, Muscle Thickness and Body Composition in Lean, Untrained, University-Aged Males. Frontiers in Nutrition, 6, 55.

Guyonnet, D., Schlumberger, A., Mhamdi, L., Jakob, S., & Chassany, O. (2009). Fermented milk containing Bifidobacterium lactis DN-173 010 improves gastrointestinal well-being and digestive symptoms in women reporting minor digestive symptoms: a randomised, double-blind, parallel, controlled study. British Journal of Nutrition, 102(11), 1654–1662.

Makino, S., Ikegami, S., Kume, A., Horiuchi, H., Sasaki, H., & Orii, N. (2010). Reducing the risk of infection in the elderly by dietary intake of yoghurt fermented with Lactobacillus delbrueckii ssp. bulgaricus OLL1073R-1. British Journal of Nutrition, 104(7), 998–1006.

Pei, R., DiMarco, D. M., Putt, K. K., Martin, D. A., Chitchumroonchokchai, C., Bruno, R. S., & Bolling, B. W. (2018). Premeal Low-Fat Yogurt Consumption Reduces Postprandial Inflammation and Markers of Endotoxin Exposure in Healthy Premenopausal Women in a Randomized Controlled Trial. Journal of Nutrition, 148(6), 910–916.

Şengül, N., Işık, S., Aslım, B., Uçar, G., & Demirbağ, A. E. (2011). The effect of exopolysaccharide-producing probiotic strains on gut oxidative damage in experimental colitis. Digestive Diseases and Sciences, 56(3), 707–714.

Xiong, J., Yu, J.-J., Liu, D.-M., Wu, J.-J., Liang, M.-H., Tang, J., & Xu, Y.-Q. (2023). A polysaccharide from yogurt fermented by Lactobacillus bulgaricus and Streptococcus thermophilus: Structural characteristics and its alleviative effect on DSS-induced colitis in mice. Journal of Functional Foods, 109, 105778.

Gezginç, Y., Topcal, F., Çömertpay, S., & Akyol, İ. (2015). Quantitative analysis of the lactic acid and acetaldehyde produced by Streptococcus thermophilus and Lactobacillus bulgaricus strains isolated from traditional Turkish yogurts using HPLC. Journal of Dairy Science, 98(3), 1426–1434.

Garofalo, G., Ponte, M., Busetta, G., Tolone, M., Bonanno, A., Portolano, B., Gaglio, R., Erten, H., Sardina, M. T., & Settanni, L. (2023). A Thorough Investigation of the Microbiological, Physicochemical, and Sensory Properties of Ewe’s Yoghurt Fermented by a Selected Multi-Strain Starter Culture. Foods, 12(18), 3454.

Bilgucu, E., Ivanov, G. Y., Balabanova, T. B., & Ivanova, I. V. (2021). Comparative study on the quality characteristics of yoghurt produced by caw milks with different somatic cells count. Bulgarian Journal of Agricultural Science, 27(2), 385–390.

University of Alaska Fairbanks Cooperative Extension Service. (2024). Making Yogurt at Home. FNH-00062. Reviewed October 2024.

European Parliament and Council. (2011). Regulation (EU) No 1169/2011, Annex XIII: Reference intakes; consolidated version.

Tarım ve Orman Bakanlığı. (2022). Türk Gıda Kodeksi Fermente Süt Ürünleri Tebliği, Tebliğ No: 2022/44. Resmî Gazete, 30 Kasım 2022, 32029.

Tarım ve Orman Bakanlığı. (2022). Fermente Süt Ürünleri Tebliği, Ek-1 ve Ek-2: Yağ oranları ve ürün özellikleri.

Tarım ve Orman Bakanlığı. (2024). Fermente Süt Ürünleri Tebliğinde Değişiklik, Tebliğ No: 2024/1. Resmî Gazete, 10 Şubat 2024, 32456.

U.S. Food and Drug Administration. (t.y.). 21 CFR 131.200: Yogurt. Electronic Code of Federal Regulations; metin 16 Kasım 2026 tarihinde incelenmiştir.

République française. (t.y.). Décret n° 88-1203 du 30 décembre 1988 relatif aux laits fermentés et au yaourt ou yoghourt; yürürlükteki birleştirilmiş metin.

Gobierno de España. (2014). Real Decreto 271/2014, de 11 de abril, por el que se aprueba la Norma de Calidad para el yogur o yoghourt; birleştirilmiş metin.

Millî Eğitim Bakanlığı. (2016). Gıda Teknolojisi: Fermente Süt Ürünleri Üretimi. Millî Eğitim Bakanlığı, s. 55–56.

Dairy UK & Provision Trade Federation. (2015). Code of Practice for the Composition and Labelling of Yogurt. Kasım 2015 güncellemesi.

Food Standards Agency. (2026). Food allergen labelling and information requirements technical guidance. 3 Kasım 2026 güncellemesi.

Food Standards Agency. (2026). Approved additives and E numbers.

UK Government. (t.y.). Nutrition and health claims: guidance to compliance with Regulation (EC) 1924/2006.

Dekker, P. J. T., Koenders, D., & Bruins, M. J. (2019). Lactose-Free Dairy Products: Market Developments, Production, Nutrition and Health Benefits. Nutrients, 11(3), 551.

Ścibisz, I., Ziarno, M., & Mitek, M. (2019). Color stability of fruit yogurt during storage. Journal of Food Science and Technology, 56(4), 1997–2009.

CNIEL. (2026). L’économie laitière en chiffres: Édition 2026. FIL/IDF üretim verileri, s. 177; CIRCANA satın alım verileri, s. 111.

USDA Economic Research Service. (2025). Dairy products: Per capita consumption, United States (Annual). Dairy Data, 16 Aralık 2025 güncellemesi.

USDA Economic Research Service. (2026). Selected soft dairy products, domestic use (Annual). Dairy Data, 27 Ağustos 2026 güncellemesi.

Landesvereinigung der Milchwirtschaft Nordrhein-Westfalen. (2026). Deutschland: Pro-Kopf-Verbrauch von Milchprodukten. Mitteilungen und Marktberichte, Nr. 20/26, 13 Mayıs 2026. Veri kaynağı: ZMB.

J-Milk. (2026). Yıllara göre kişi başına içme sütü ve diğer süt ürünleri tüketimi. Veri seti 3080300, 23 Haziran 2026 güncellemesi.

T.C. Sağlık Bakanlığı. (t.y.). Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması 2017: Özet Bulgular.

Agriculture and Horticulture Development Board. (2025). Premium products boost demand for cheese and yogurt. 4 Kasım 2025.

Agriculture and Horticulture Development Board. (2026). Q3 2026 dairy market review.

Agriculture and Horticulture Development Board. (2026). Protein power: The trend winning over consumers.


photo of halil ibrahim akgül
Halil İbrahim Akgül, Ph.D., Assist. Prof.
Food Scientist | Academic | Founder & Editor-in-Chief

Halil Ibrahim Akgul, Ph.D., is an Assistant Professor of Food Engineering at Bayburt University, where he works in the Division of Food Sciences within the Faculty of Engineering. He received his B.Sc. in Food Engineering from Akdeniz University in 2010, followed by an M.Sc. and a Ph.D. in Food Engineering from Atatürk University in 2015 and 2020, respectively. His formally recognised academic fields are Food Sciences and Engineering, Food Technologies, Dairy and Dairy Products Technology, and Food Microbiology.

Dr. Akgul has more than fifteen years of professional, research, and academic experience in food science. Between 2011 and 2013, he worked as the food engineer responsible for operations at the Pilot Dairy and Bread Factory of Atatürk University’s Directorate of Agricultural Enterprises. This industrial experience, combined with his subsequent academic research, gave him extensive practical and scientific knowledge of milk processing, dairy production, food quality, hygiene, and product development.

His research is primarily focused on milk and dairy products, dairy microbiology, starter cultures, lactic acid bacteria, exopolysaccharides, butter technology, and the physicochemical, microbiological, sensory, and nutritional properties of foods. His studies have examined the quality and fatty-acid composition of traditional butter, aroma formation in butter produced with different starter cultures, raw-milk quality, the characterisation and antioxidant activity of bacterial exopolysaccharides, traditional dairy products such as çökelek and karın kaymağı, colostrum powder, and the use of fruit-derived ingredients in ice cream production.

His academic record includes peer-reviewed research articles published in national and international journals, including Mljekarstvo, Acta Scientiarum Technology, the Journal of Food Safety and Food Quality, the International Journal of Food Engineering, the Atatürk University Journal of Agricultural Faculty, and ATA Food Journal. Four of the research articles currently listed in his university profile were published in SCI-Expanded-indexed journals. He has also contributed to twelve national and international conference papers and presentations covering dairy products, food microbiology, butter quality, fatty-acid composition, starter cultures, exopolysaccharide-producing bacteria, colostrum, traditional foods, and functional ice-cream formulations.

Dr. Akgul has participated as a researcher or adviser in eleven completed scientific and applied research projects. These projects have addressed the modernisation of pilot dairy-processing facilities; the production and quality characteristics of colostrum powder; the physicochemical and microbiological quality of butter and raw milk; the identification of exopolysaccharide-producing lactic acid bacteria; the development and production optimisation of starter cultures for mould-ripened cheese; the standardisation of traditional dairy products; and the use of sloe berry and persimmon fibre in ice-cream production.

His teaching experience spans undergraduate, associate-degree, and graduate education. The courses he has taught include Food Chemistry, Analytical Chemistry, General Chemistry, Organic Chemistry, Fermented Dairy Products Technology, Butter Production and Processing Technology, Healthy Living and Nutrition, Organic Agriculture and Food, Popular Science, Digital Literacy, and Information Technologies. Through these courses, he combines fundamental food chemistry and engineering principles with dairy technology, nutrition, scientific literacy, and the practical communication of scientific knowledge.

He is the founder and Editor-in-Chief of Gıda ve Sağlık, a multilingual digital publication devoted to food, nutrition, health, food chemistry, food microbiology, and culinary science. Through this platform, he draws upon his academic background, teaching experience, research activity, and practical knowledge of food production to present scientifically grounded information in a detailed and accessible form for an international readership.

Ne keşfetmek istersiniz?