Berberidaceae familyasına ait olan kızamık (Berberis vulgaris L.), 1-2 metre boylarında bodur ve çalı formunda bir bitkidir ve dünyada bulunduğu 5-6 ülkeden biri Türkiye’dir.
Bu makale iki kısımdan oluşmaktadır. İlk kısımda, kızamık bitkisi ile ilgili genel bilgiler verilmiştir. İkinci kısımda, yani daha aşağıdaki kısımda ise kızamık bitkisinin sağlığa faydaları ve tüketimi ile ilgili bilgiler yer almaktadır.
Kızamık meyvesi parlak kırmızı-pembe renkte ve yaklaşık 1 cm uzunluğundadır. Boyut olarak bir pirinç tanesinden biraz daha büyüktür denilebilir. Kızamık meyvesi, ekşi bir tada sahiptir. Ancak kızamık meyvesinin suyu, yeryüzünde içebileceğiniz en lezzetli meyve sularından biridir.
Kızamık meyvesi Türkiye’de farklı yörelerde yerel olarak; kadın tuzluğu, karamık, diken üzümü, karamuk, sarıçalı, çobantuzluğu, it tuzluğu, ekşimen, garamık, zibike, çoban ekmeği ve tavşan ekmeği gibi farklı isimlere sahiptir.
Kızamık bitkisi Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika’nın birçok yerinde, ülkemizde ise Kuzey Anadolu Bölgesi’nde kendiliğinden yetişmektedir. Kızamık bitkisi kışın yapraklarını döken çalı formundadır ve en çok 2 metreye kadar uzayabilmektedir.
Kızamık meyvesinin yaprak dizilişleri sarmal, tek ya da buket şeklinde bulunmaktadır. Genellikle açık yeşil renginde, kısa saplı, oval, derimsi yapılı, kızılı andıran kenarları olan, batıcı ve dişli bir yaprak yapısına sahiptir.
Bileşik salkım ya da alkım görünümünde çiçekleri bulunmaktadır. İlaveten, 6 adet çanak ve taç organın yanı sıra 6 adet erkek ve 1 dişi organ bulunmaktadır. Meyve üzümsü, kırmızı-sarı veya koyu kırmızı renklerde olmaktadır. Meyvelerin boyları yaprakların yarısı kadar olup 2-3 tohumlu, kısa sürgünlerin altında konumlanmaktadır.
Kızamık meyvesinin bazı türleri gölgelik yerler, humuslu, nemli topraklarda yetişirken bazı türleri de güneşli yerler ve kuru topraklarda da iyi yetişmektedir.
Kızamık bitkisinin çoğu türü, albenili çiçekleri ve meyvelerinden ötürü süs bitkisi olarak yetiştirilir ve meyveleri kuşlar için değerli bir besin kaynağıdır.
TÜBİVES (Türkiye Bitki Verileri Servisi) verilerine göre bu bitkinin Türkiye’de doğal olarak yetiştiği alanlar İstanbul, Kastamonu, Artvin, Samsun, Tokat, Giresun, Gümüşhane ve Bayburt’tur.
Farmakolojik ve kimyasal ihtivası ve özellikleri üzerinde bilimsel çalışmalar halen devam etmekte ve araştırma konusu olmaktadır.
Kızamık (Berberis vulgaris L.)’ın Sağlığa Faydaları
Kızamık bitkisi, yöre insanları tarafından geleneksel tedavi uygulamalarında yaygın olarak kullanılmaktadır. Örneğin Türkiye’de yöresel olarak antibakteriyel, ateş düşürücü, kaşıntı ve alerjiyi giderici, ritim bozukluklarını düzenleyici özelliklerinden dolayı kızamık bitkisinden faydalanılmaktadır. Bunun yanı sıra, Kızamık bitkisinin yetiştiği yörelerde, kızamığı tüketen yöre insanları ile yapılan görüşmelerde, genellikle şeker hastalığına ve tansiyona iyi geldiği ifade edilmektedir.
Kızamık meyvesi diğer birçok yabani meyve gibi müthiş bir antioksidan kaynağı olarak bilinmektedir. Yapılan birçok bilimsel çalışmada antioksidan aktivitesinin oldukça yüksek olduğu bildirilmektedir.
Bunun yanı sıra yüksek oranda fenolik ve antosiyanin bileşiklere sahiptir. Ayrıca yapısında askorbik asit (vitamin C), vitamin K, reçine, tanen, birkaç triterpenoid, çok sayıda fitokimyasal madde, 10’dan fazla fenolik bileşik ve 30’dan fazla alkaloid içermektedir. Berberin, berbamin, jatrorrhizin, columbamin, berberubin, oksikantin ve palmatin gibi önemli alkaloidleri yapısında bulundurmaktadır.
Kızamık meyvesinin potasyum, kalsiyum, magnezyum ve fosfor içeriğinin de birçok kültür bitkisine oranla daha yüksek olduğu bildirilmektedir.
Ayrıca, kuersetin ve kamferol gibi flavonoidleri ihtiva etmektedir. Buradan hareketle, kızamık meyvesinin iyi bir biyoaktif fitokimyasal kaynağı olduğu söylenebilir.
Kızamık meyvesinin antialerjik, inflamasyon ve ödem azaltıcı, damar genişletici, antimikrobiyal, antioksidan ve antitrombotik gibi pek çok etkisi bulunmaktadır. Ayrıca, meyve içeriğindeki fenolik asitlerin, özellikle kanser ve koroner kalp hastalıkları gibi ölümcül hastalıklara karşı koruyucu etkide bulunma potansiyeli bulunduğu da bildirilmektedir.
Akademik çalışmalardan elde edilen verilere göre, kızamık meyvesinin deri hastalıkları, enfeksiyon hastalıkları, kalp rahatsızlıkları ve hatta psikiyatrik rahatsızlıklar gibi birçok hastalığın tedavisinde kullanılabilme imkânı bulunmaktadır. Bunun yanı sıra, karaciğer hastalıklarının tedavisinde ve safra kesesi ile ilgili rahatsızlıklarda da kullanılabileceği; diyabet hastaları için, özellikle de tip 2 diyabet hastalarında oldukça faydalı sonuçlar verdiği bildirilmektedir.
Yapraklarının soğuk algınlığı tedavisinde kullanıldığı ve idrar yolları rahatsızlıklarında olumlu etkilerinin olduğu ifade edilmektedir.
Kök ve kök kabukları ishal yapıcı, bağırsak temizleyici, diüretik, ateş düşürücü ve antiseptik özelliklere sahiptir. Kızamık bitkisinin kökleri halk arasında “amberparis kökü” olarak bilinmektedir ve yöre insanları tarafından iştah açıcı, kuvvet verici ve ateş düşürücü olarak kullanılmaktadır.
Bununla birlikte, bu bitkinin bazı cilt hastalıklarında ve yaralarda krem formunda kullanılabileceği de belirtilmektedir.
Meyve, yaprak ve kök kısımları ile ayrı ayrı değerlendirildiğinde tıbbi olarak;
- antimikrobiyal,
- antiemetik,
- antipiretik,
- antipruritik,
- antioksidan,
- antiinflamatuar,
- hipotansif,
- antiaritmik,
- sedatif,
- antinosiseptif ve
- antikolinerjik etkiye sahiptir.
Bu bağlamda, kızamık bitkisinin;
- kolesistit,
- sarılık,
- dizanteri,
- leishmaniasis (şark çıbanı),
- sıtma,
- safra taşı,
- hipertansiyon,
- iskemik kalp hastalıkları,
- kardiyak aritmiler ve kardiyomiyopati,
- ishal,
- yüksek ateş,
- iştahsızlık gibi hastalık ve rahatsızlıkların tedavisinde kullanım imkânı bulunmaktadır.
Kızamık Meyvesi Tüketimi
Yabani bitkiler ve meyveler genellikle bulunduğu bölgenin yerel halkı tarafından bilinmekte ve kullanılmaktadır.
Bu nedenle çok değerli olan birçok yabani meyve yaygın olarak tanınmamaktadır. Ayrıca özellikleri tam olarak ortaya çıkarılmadığı için yeterli ilgiyi görmemekte ve değerlendirilememektedir.
Kızamık meyvesi, uzun yıllardan beri yöresel ve geleneksel olarak gıda katkı maddesi olarak ya da tedavi amaçlı kullanılmaktadır. Kök ve kök kabuklarından yapraklarına ve meyvelerine kadar bütün kısımları farklı şekillerde değerlendirilmektedir.
Yöre insanları, kızamık bitkisinin yapraklarının ilkbaharda toplandığını, meyvelerinin ise genel olarak Eylül sonunda olgunlaştığını ifade etmektedir.
Kızamık meyvesi, bulunduğu yörede yaşayan kişilere ve beslenme alışkanlıklarına bağlı olarak farklı şekillerde tüketilmektedir. Birçok yörede kış aylarında meyve suyu olarak tüketildiği tespit edilmiştir. Ancak hemen her yörede ağırlıklı olarak saf bitki çayı olarak değil de, çeşitli bitki çaylarının içine katılarak tüketildiği belirlenmiştir.
Gıda endüstrisinde reçel, marmelat, tatlı ve şarap üretiminde; bunun yanı sıra bitkinin kök, kabuk kısımları ve meyveleri ise çay olarak değerlendirilebilmektedir.
Görüldüğü üzere, kızamık sağlık açısından birçok faydaları bulunan, çok değerli bileşenlere sahip olan ve besleyicilik değeri yüksek olan bir bitkidir. Bu bitkinin kullanımının yaygınlaştırılması gerekmektedir. Örneğin mevcut meyve çaylarının içine içerik olarak zenginleştirme amacı ile katılabilme potansiyeli yüksektir.
Sağlık açısından birçok öneme sahip olan yabani bitkilerin/meyvelerin tüketiminin yeni nesillere aktarılması sağlanmalıdır. Besleyicilik değeri yüksek olan ve önemli kullanım alanına sahip olan bu meyvelerin ülkemizin birçok yöresinde tanınmadığı ve gereken ilgiyi görmediğini söyleyebiliriz.
Bu yabani meyve türlerinden pulp, nektar, marmelat, çay, meyve ekstraktı gibi ürünler elde edilebilir. Ayrıca diğer meyve ve sebze sularının vitamince zenginleştirilmesi yanında, pasta ve şekerleme sanayinde dolgu maddesi olarak yararlanılabilir.
Not: Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Bu metin, tıbbi ya da bireye özel beslenme önerisi yerine geçmez. Beslenme ihtiyaçları bireysel farklılıklar gösterebilir. Herhangi bir diyet değişikliğine gitmeden önce mutlaka bir sağlık profesyoneline veya beslenme uzmanına danışmanız önerilir.
Kaynakça
Karabulut, A. (2018). Bayburt ilinde doğal olarak bulunan Berberis vulgaris L. ve Berberis crataegina DC. yabani meyvelerinin biyokimyasal karakterizasyonu. Yüksek lisans tezi, Bayburt Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Gıda Mühendisliği Ana Bilim Dalı.
Eroğlu, A. Y., Çakır, Ö., Sağdıç, M., & Dertli, E. (2020). Bioactive Characteristics of Wild Berberis vulgaris and Berberis crataegina Fruits. Journal of Chemistry, 2020, 8908301.
Montazerifar, F., Shourestani, S., Hosseini, R., Karajibani, M., Amanat, S., Sedaghat, G., & Fanaei, H. (2023). Effect of Berberis vulgaris fruit powder on visfatin and metabolic profiles in type 2 diabetes mellitus patients: A randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Journal of Herbal Medicine, 38, 100631.
Royal Botanic Gardens, Kew. (n.d.). Berberis vulgaris L. Plants of the World Online.
National Center for Complementary and Integrative Health. (2023). In the News: Berberine.
Özlem Çakır
Ozlem Cakir, Ph.D., is an Associate Professor at Bayburt University’s Faculty of Engineering, where she works in the Division of Food Sciences within the Department of Food Engineering. She received her B.Sc. in Plant Production from Atatürk University in 2003 and completed both her M.Sc. and Ph.D. in Fruit Growing and Breeding at the same university in 2006 and 2012, respectively. Her formally recognised academic specialisation is Fruit Growing and Breeding within the broader field of Agriculture, Forestry, and Fisheries.
Dr. Cakir has more than twenty years of academic, research, and professional experience in horticulture, fruit science, food processing, and nutrition. From 2010 to 2013, she worked as an agricultural engineer at the Turkish Ministry of Food, Agriculture and Livestock. She subsequently served as Deputy Director of a Research and Application Centre at Bayburt University between 2013 and 2014. Her background enables her to approach fruits and plant-derived foods from both agricultural production and food-processing perspectives.
Her research focuses particularly on cultivated and wild fruits, fruit genetic resources, fruit growing and breeding, biochemical characterisation, phenolic compounds, antioxidants, mineral composition, bioactive plant constituents, extraction processes, drying technologies, and the use of fruit extracts and processing by-products in food systems. Her studies have examined species and genotypes of Berberis, Rosa, Crataegus, Malus, Sorbus, Hippophae, Diospyros, Punica, blackberry, mulberry, loquat, cherry laurel, tea, apricot, grapevine, and other horticultural crops.
Her university profile currently lists 32 peer-reviewed research articles, 20 of which were published in SCI-Expanded-indexed journals. Her work has appeared in journals including Food Chemistry, the Turkish Journal of Agriculture and Forestry, Food Science & Nutrition, Sustainability, the Journal of Food Processing and Preservation, the International Journal of Food Sciences and Nutrition, Scientia Horticulturae, Applied Fruit Science, and the Journal of Food Measurement and Characterization. She has also contributed to two chapters in an international scientific book addressing agricultural resource use and sustainability.
Dr. Cakir has presented or co-authored 47 national and international conference contributions, including 42 international papers or presentations. These studies cover fruit cultivation and breeding, wild fruit biodiversity, antioxidant activity, phenolic profiles, mineral composition, organic agriculture, drying and extraction methods, food-processing technologies, and the use of plant-derived bioactive compounds in food products.
She has participated in eight scientific research projects as a project leader, researcher, or scholarship holder. Her project work has included the characterisation of wild pomegranate and apricot-plum genetic resources; the biochemical and antioxidant properties of wild apple, Berberis, Rosa, and other regional fruits; the optimisation of extraction conditions for aromatic plants; the use of fruit extracts as natural antioxidants in meat products; the application of Berberis fruit in ice cream; and the characterisation of exopolysaccharides produced by lactic acid bacteria. She has also supervised nine master’s theses, seven of which are recorded as completed, on subjects including wild fruits, phenolic compounds, antioxidant activity, pectin extraction, food safety systems, nutritional habits, fermentation, and functional food ingredients.
Her teaching experience includes undergraduate and graduate courses in Fruit and Vegetable Processing Technology, Fruit and Vegetable Juice Technology, Beverage Technology, Fruit and Vegetable Drying Technology, Food-Derived Antioxidants, Methods for Determining Antioxidant Activity in Foods, Sensory Evaluation of Foods, Food and Nutrition, Nutrition Principles, Organic Agriculture, Food Packaging, Special Foods Technology, and Industrial Food Waste and By-products.
As an author for Gıda ve Sağlık, Dr. Cakir contributes her expertise in fruit science, wild and cultivated fruits, antioxidants, phenolic compounds, food processing, organic agriculture, and nutrition to the preparation of scientifically grounded and accessible articles for an international readership.