İnsanoğlunun beslenme ve gıda anlayışında tarih boyunca üç önemli kırılma anı mevcuttur. İlki ateşin keşfidir ki, insanoğluna yiyeceklerini ateşte pişirme imkânı tanımıştır ve o zaman için önemli bir devrimdir.
İkincisi, Neolitik Dönem’de tarımın keşfidir. Tarım ile insanoğlu tüketebileceğinden daha fazla miktarda gıda üretebilme kabiliyetine sahip olmuştur. Böylelikle, göreceli olarak gıdayı temin etme konusunda bir nebze olsun rahatlığa erişmiştir.
Sanayi Devrimi ise üçüncü önemli kırılma anıdır. 19. yüzyılda cereyan eden sanayi devrimi, gıdanın endüstriyel üretiminin yolunu açmış ve gıdanın yüksek miktarda üretilebilmesiyle birlikte çok uzak diyarlara ulaştırılabilmesini de sağlamıştır.
Bu ilk üç kırılma anından sonra, tahminim odur ki 21. yüzyıl itibarıyla insanoğlu dördüncü bir kırılma anına karar verme eşiğindedir. Gıdanın endüstriyel üretimi faydaları ile birlikte özellikle sağlık açısından çokça da soruyu beraberinde getirmişti.
Bu sorunlara tepki olarak, günümüzde sağlıklı ve doğal gıdaya bir yönelim gelişmiştir. Hatta bu yönelim, “organik tarım” ve “organik gıda” kavramlarının doğmasına neden olmuştu.
Bununla birlikte, teknoloji ve bilimin gelişimi gıda alanında da dur duraksız devam etmektedir. Haliyle gıdada birçok yeni yaklaşım ve trendler meydana gelmiştir. İşte bu noktada, insanoğlu bir karar verecektir. Önümüzde üç seçenek bulunmakta;
1. Sanayi devriminin yolundan kapitalist anlayışla devam edilecek,
2. Doğal gıdaya dönüş olacak; endüstriyel gıda üretimi doğal gıdaya adapte edilecek,
3. Yeni yaklaşımlar benimsenecek ve endüstriyel üretime adapte edilecek.
Bir gıda bilimci olarak bana sorulacak olsa, hiç düşünmeden ikinci yolu seçmek isterdim. Ancak görünen o ki, günümüzde üçüncü seçenekten gidilmeye başlanmakta.
Bu noktada, gıda ve beslenmede yeni yaklaşımlar nelerdir, bir göz atalım;
1. Veganlık ve Vejetaryenlik
Esas itibarıyla hayvansal gıdalara karşı mesafeli duran bir bakış açısından ileri gelmektedir. Tanımlarını yaparsak daha anlaşılır olabilir;
Vejetaryen; Et, tavuk ve balık tüketmezler; yumurta ve süt ürünleri tüketimi vejetaryenlik türüne göre değişir. Vejetaryen kelimesi ilk olarak 1842’de kullanılmaya başlanmıştır.
Laktovejetaryen; Hayvansal gıdalardan sadece süt ve süt ürünlerini tüketirler.
Laktoovovejetaryen; Hayvansal gıdalardan sadece yumurta, süt ve süt ürünlerini tüketirler.
Esnek vejetaryen (Fleksitaryen); Herhangi bir ideolojiye sahip olmayıp, bazen et veya diğer hayvansal gıdaları tüketirler.
Vegan; Hayvansal hiçbir gıdayı tüketmezler; giysi dâhil hiçbir hayvansal kaynaklı ürünü kullanmazlar. İlk olarak 1944’te ortaya atıldı.
Veganlık 3 çeşittir;
Etik veganizm; Hayvan haklarını savunduklarından dolayı vegandırlar.
Çevreci veganizm; Hayvansal ürünlerin çevreye zarar verdiğini savunduklarından dolayı vegandırlar.
Sağlık için veganizm; Bu şekilde beslenmenin sağlıklı olduğunu savunduklarından dolayı vegandırlar.
2. Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar
Özellikle bitkilerde verimi ve randımanı artırmak amacıyla bitkinin genetik yapısını değiştirme yoluna gidilmiştir (Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar hakkında detaylı bilgiyi şuradan okuyabilirsiniz; Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar’a (GDO) Genel Bakış).
20. yüzyılın ikinci yarısı itibarıyla hayatlarımıza girmeye başlamıştır. Dünya geneline bakılacak olursa, GDO’ları yoğun olarak üreten ve tüketen ülkeler olmakla birlikte, GDO’ya “mesafeli” olan ülkeler de mevcuttur.
3. Yapay Et
Esas itibarıyla hayvanlardan alınan kök hücrelerin laboratuvar ortamında besleyici sıvılarla büyütülmesi ile üretilmektedir. Henüz, hayatlarımıza girmedi ancak, önümüzdeki 20 yıl içerisinde piyasada yaygın şekilde yer alacağı öngörülmekte. Gerek sağlık konusunda gerekse de inanç açısından yapay et üzerine yoğun şekilde tartışılmakta.
4. Kapsül Gıdalar ve Takviyeler
Nedendir bilinmez, son 50 yıldır gelecek tasavvuru yapan bilim kurgu filmlerinin ekseriyetinde insanoğlunun kapsül gıdalarla besleneceği hayal edilmekteydi. Burada ıskalanan şu idi; insanlar sadece enerji ve yapı taşı elde etmek için beslenmezler, insanoğlunun gıdalardan ciddi şekilde lezzet hazzı beklentisi vardır. Dolayısıyla bu, tutarlı bir bakış açısı değildi.
Ancak, yine de günümüzde gıda takviyesi olarak birçok kapsül ürün piyasada yoğun alıcı bulmakta. Bu ürünlerin faydası üzerine de tartışmalar mevcuttur.
5. Slow Food
Bu yaklaşım, esas itibarıyla “Fast Food” kültürüne tepki olarak doğmuştur, denilebilir. Sorunun temeline (gıdada yapaylık ve doğallık tartışmalarından uzakta) inmekten ziyade, insanoğlunun “atıştırmalık kültürü” yerine mükellef sofra ile beslenmesi gerektiğini savunur.
Ez cümle, 21. yüzyıl bizi gıda ve beslenme konusunda çok farklı yeniliklerle tanıştırdı. Kimi zaman değişimler kabullenildi, kimi zaman tepki akımlar doğdu. Görünen o ki, öyle ya da böyle, bir karar aşamasındayız. Şu an tartışıyoruz; karar vermemiz 20 yıl kadar sürebilir. Umut ediyorum, 20 yıl sonra doğru yolu seçmiş oluruz.
Kaynakça
Raymond, J. L., & Morrow, K. (2023). Krause ve Mahan Besin ve Beslenme Bakım Süreci (16. baskı; G. Akbulut, Çev. Ed.). Nobel Tıp Kitabevleri.
National Health Service. (2026). The vegetarian diet.
World Health Organization. (2014). Food, genetically modified.
Food and Agriculture Organization of the United Nations & World Health Organization. (2023). Food safety aspects of cell-based food. FAO and WHO.
National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. (2023). Dietary Supplements: What You Need to Know.
Slow Food. (n.d.). Our History.
Halil İbrahim Akgül
Halil Ibrahim Akgul, Ph.D., is an Assistant Professor of Food Engineering at Bayburt University, where he works in the Division of Food Sciences within the Faculty of Engineering. He received his B.Sc. in Food Engineering from Akdeniz University in 2010, followed by an M.Sc. and a Ph.D. in Food Engineering from Atatürk University in 2015 and 2020, respectively. His formally recognised academic fields are Food Sciences and Engineering, Food Technologies, Dairy and Dairy Products Technology, and Food Microbiology.
Dr. Akgul has more than fifteen years of professional, research, and academic experience in food science. Between 2011 and 2013, he worked as the food engineer responsible for operations at the Pilot Dairy and Bread Factory of Atatürk University’s Directorate of Agricultural Enterprises. This industrial experience, combined with his subsequent academic research, gave him extensive practical and scientific knowledge of milk processing, dairy production, food quality, hygiene, and product development.
His research is primarily focused on milk and dairy products, dairy microbiology, starter cultures, lactic acid bacteria, exopolysaccharides, butter technology, and the physicochemical, microbiological, sensory, and nutritional properties of foods. His studies have examined the quality and fatty-acid composition of traditional butter, aroma formation in butter produced with different starter cultures, raw-milk quality, the characterisation and antioxidant activity of bacterial exopolysaccharides, traditional dairy products such as çökelek and karın kaymağı, colostrum powder, and the use of fruit-derived ingredients in ice cream production.
His academic record includes peer-reviewed research articles published in national and international journals, including Mljekarstvo, Acta Scientiarum Technology, the Journal of Food Safety and Food Quality, the International Journal of Food Engineering, the Atatürk University Journal of Agricultural Faculty, and ATA Food Journal. Four of the research articles currently listed in his university profile were published in SCI-Expanded-indexed journals. He has also contributed to twelve national and international conference papers and presentations covering dairy products, food microbiology, butter quality, fatty-acid composition, starter cultures, exopolysaccharide-producing bacteria, colostrum, traditional foods, and functional ice-cream formulations.
Dr. Akgul has participated as a researcher or adviser in eleven completed scientific and applied research projects. These projects have addressed the modernisation of pilot dairy-processing facilities; the production and quality characteristics of colostrum powder; the physicochemical and microbiological quality of butter and raw milk; the identification of exopolysaccharide-producing lactic acid bacteria; the development and production optimisation of starter cultures for mould-ripened cheese; the standardisation of traditional dairy products; and the use of sloe berry and persimmon fibre in ice-cream production.
His teaching experience spans undergraduate, associate-degree, and graduate education. The courses he has taught include Food Chemistry, Analytical Chemistry, General Chemistry, Organic Chemistry, Fermented Dairy Products Technology, Butter Production and Processing Technology, Healthy Living and Nutrition, Organic Agriculture and Food, Popular Science, Digital Literacy, and Information Technologies. Through these courses, he combines fundamental food chemistry and engineering principles with dairy technology, nutrition, scientific literacy, and the practical communication of scientific knowledge.
He is the founder and Editor-in-Chief of Gıda ve Sağlık, a multilingual digital publication devoted to food, nutrition, health, food chemistry, food microbiology, and culinary science. Through this platform, he draws upon his academic background, teaching experience, research activity, and practical knowledge of food production to present scientifically grounded information in a detailed and accessible form for an international readership.