Kırmızı kuşburnu kadar bilinmeyen ancak içerdiği bazı bileşikler açısından daha üstün olan kuşburnu türlerinden biri de “kara kuşburnu” olarak bilinen Rosa pimpinellifolia L. meyvesidir.
Kara kuşburnu, gülgiller (Rosaceae) familyasına ait sağlık açısından son derece faydalı, yabani bir meyvedir. Rengi mor-siyah olup, sivrimsi ve oval olan kırmızı kuşburnuna nazaran daha tombuldur. Bazı yörelerde “koyungözü”, “siyah kuşburnu” veya “şilan” olarak da anılmaktadır.
Kara kuşburnu yaklaşık 1 metre kadar uzunlukta kısa boylu çalı olup diken sayısı oldukça fazladır. Kayalık yamaçlar, volkanik kayalar, kireç taşlı topraklarda ve 1200–2750 metre rakımda yetişmektedir.
Türüne ve yetiştiği bölgeye bağlı olarak kuşburnunun çiçeklenme dönemi genellikle Nisan-Haziran, meyve toplama dönemi ise Eylül-Ekim arasıdır. Dünya çapında 70-100 kuşburnu türü vardır ve yaklaşık %25’i (27 tür) Türkiye’de yetişir.
Kara kuşburnu meyvesi arazide kırmızı kuşburnu kadar yaygın bulunmaz ve bu yüzden insanlar tarafından kuşburnunun diğer çeşitleri kadar tüketilmemektedir. Bunun yanı sıra diğer türler gibi yeni ürünlere (marmelat, pekmez, meyve suyu) dönüştürülmesi de kuşburnunun diğer çeşitleri kadar yaygın değildir.
Kara kuşburnu meyvesinin Türkiye’nin farklı bölgelerinde doğal olarak yetiştiği ve yetersiz de olsa yöresel olarak farklı amaçlarla değerlendirilmekte olduğu bilinmektedir. TÜBİVES (Türkiye Bitkileri Veri Servisleri) verilerine göre Türkiye’de Doğu ve Kuzey Doğu Anadolu’da özellikle Ağrı, Ardahan, Bayburt, Erzurum, Iğdır, Kars, Van, Konya ve Çankırı illerinde doğal olarak yetişmektedir.
Anavatanı Batı Asya ve Kuzey Avrupa olup Türkiye’de özellikle Gümüşhane, Bayburt, Erzurum, Ağrı ve Van illerinde yetişir.
Kara kuşburnu, Fransa’da “rose pimprenelle,” Danimarka’da “klitrose,” İngiltere’de “burnet rose” veya “pimpinell rose,” Norveç’te “trollnype,” Slovenya’da “bodicasti sipek,” İzlanda’da “dikenli gül” veya “uyuyan güzel,” Almanya’da “dünen rose,” ve Hollanda’da “duinroos” olarak bilinmektedir.
Kara kuşburnu, sahip olduğu buruk aroma ve lezzet nedeni ile kırmızı kuşburnu kadar tüketilmemektedir. Buradan hareketle alışılagelmiş alışkanlıklara hitap etmediği ve yeterince denenmediği için daha az bilindiği ve tüketildiği düşünülmektedir.
Antioksidan kaynağı olarak oldukça iyi olan bu besin kaynağının da ekonomik olarak değerlendirilebileceği ve insanların doğal antioksidana ulaşmasının kolaylaştırılabileceği ortadadır.
Kara Kuşburnunun Sağlığa Faydaları
Çalı formuna sahip yabani bitkilerin çoğunun meyveleri farklı yörelerde soğuk algınlığı gibi hastalıkların tedavisinde kullanılmaktadır. Kırmızı kuşburnu gibi kara kuşburnu da bağışıklık sisteminin güçlenmesi ve çeşitli enfeksiyonlarla mücadelede inanılmaz faydalar sağlar.
Kara kuşburnu meyvesi C vitamini bakımından en zengin meyveler arasındadır. Bir tür antioksidan olan C vitamini, vücutta zararlı hücrelerin çoğalmasını engeller. Bilindiği gibi C vitamini, vücudun kolajen üretmesine yardımcı olarak kemik ve kas sistemini desteklemektedir. Ayrıca C vitamini, bağırsaklardan demir emilimini de artırmaktadır.
Kara kuşburnu meyvesi C vitamininin yanı sıra önemli oranlarda A, B6, E ve K vitaminleri, kalsiyum, demir, magnezyum, fosfor, potasyum, sodyum, çinko, antosiyanin ve bir miktar tiamin, riboflavin ve niasin gibi sağlık açısından çok faydalı molekül ve mineralleri içermektedir.
Bununla birlikte, kara kuşburnu meyvesinin oldukça yüksek miktarda antioksidan ve fenolik içeriklere sahip olduğu bilinmektedir. Hatta bazı çalışmalarda kara kuşburnunun kırmızıya göre daha yüksek antioksidatif potansiyele sahip olduğu belirtilmektedir.
Yapılan bir çalışmada, kara kuşburnunun %57,94 su, %2,64 karbonhidrat, %2,41 kül (mineral) ve %3,12 protein içerdiği belirlenmiştir.
Kara kuşburnunun bileşimi ile ilgili daha detaylı bilgi için şu akademik makaleyi okuyabilirsiniz (İngilizce); Physicochemical Properties, Antioxidant Activities, and Chemical Compositions of Extracts Obtained from Rosa pimpinellifolia L. Flesh and Seeds Using Different Methods and Solvents
5 gram kurutulmuş kara kuşburnu, günlük C vitamini ihtiyacının yaklaşık % 35’ini, A vitamini ihtiyacının % 5’ini, kalsiyum ihtiyacının % 1’ini ve lif ihtiyacının % 5’ini tek başına karşılamaya yetmektedir.
Biyoaktif bileşenler açısından diğer benzeri bitkilere göre de oldukça yüksek değerlere sahip olduğu bildirilmektedir. Buradan hareketle yüksek oranda fenolik ve antosiyanin içeriğinden dolayı kara kuşburnu meyvesinin iyi bir biyoaktif fitokimyasal kaynağı olduğu düşünülmektedir.
Bahsi geçen bu içerikler antiradikal etkilere sahip olup özellikle kanserin engellenmesi açısından sağlık için oldukça önemli biyoaktif bileşenlerdir. Kara kuşburnunun antitümör ve antibakteriyel etkileri de tespit edilmiştir.
Serbest radikallere karşı koruyucu özelliği olan kara kuşburnunun, kanser hücrelerinin büyüme ve gelişmesini önlediği bildirilmektedir. Bu nedenle kanserin engellenmesi ya da bu tür hastalıklara karşı direnç oluşturulması açısından çok önemli bir meyvedir.
Yapılan bilimsel çalışmalarda kara kuşburnu meyvesinin;
- kanser,
- romatizmal hastalıklar,
- kabızlık ve idrar yolları sorunları,
- tansiyon rahatsızlıkları,
- soğuk algınlığı,
- kolesterol yüksekliği,
- kansızlık,
- böbrek rahatsızlıkları,
- karaciğer kaynaklı rahatsızlıklar,
- kalp rahatsızlıkları ve damar tıkanıklığı gibi sağlık sorunlarına karşı önemli etkilerinin olabileceği bildirilmektedir.
Buna ek olarak, kara kuşburnunun göz ve cilt sağlığının korunmasında da etkili olduğu bildirilmektedir.
Bu etkilerin yanı sıra, sahip olduğu vitamin ve mineraller de eklenince vücut direncinin artırılması noktasında müthiş bir besin kaynağı olduğu ortaya çıkmaktadır.
Kara kuşburnu meyvesi, renk olarak da çok iyi boyama özelliğine sahiptir. Bu açıdan günümüzde oldukça sıkıntılı uygulamaların yapıldığı gıda boyası sektöründe de kullanılma potansiyeli bulunmaktadır. Özellikle çocukların tükettiği ürünlerde gıda boyası olarak kullanım potansiyeli bulunmaktadır.
Burada belirtilen bütün özellikleri ele alındığında, kara kuşburnu hem sağlık için oldukça faydalı olması yönüyle, hem de organik olması yönüyle öne çıkmaktadır. Nitekim, bu tür meyvelerin tarımı yapılmayıp yabani olarak yetiştikleri için, görebileceğiniz nadir organik gıdalardan oldukları söylenebilir.
Kara kuşburnunun oksidatif stres üzerine etkisinin, benim de aralarında bulunduğum bir araştırma ekibiyle araştırıldığı çalışmanın sonuçları 2024 yılında hakemli bilimsel dergi Revista da Associação Médica Brasileira’da yayınlandı.
Araştırmada sarılık hastalığı geliştirilen deney sıçanları ile kara kuşburnu meyve özütünün farklı dozları ile uygulanan tedavi grupları oluşturuldu. Araştırma sonucunda, flavonoidler ve polifenolik bileşiklerle zenginleştirilmiş kara kuşburnu (Rosa pimpinellifolia L) meyve özütünün, safra kanalı ligasyonu kaynaklı kolestatik karaciğer hasarında yer alan özellikle erken evre oksidatif stres parametreleriyle mücadele ederek belirgin bir in vivo anti-inflamatuar aktiviteye sahip olduğu ilk kez gösterilmiştir.
Eğer ilginizi çekerse makalenin tamamını okuyabilirsiniz; Demircioglu, M. K., Demircioglu, Z. G., Cakir, O., Yanar, K., Yilmaz Ozguven, M. B., Atukeren, P., Gulcicek, O. B., Citgez, B., & Yazici, P. (2024). Antioxidant effect of Rosa pimpinellifolia L. fruit extract on cholestatic liver injury: an experimental study.(İngilizce)
Doç.Dr. Özlem Çakır
Not: Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Bu metin, tıbbi ya da bireye özel beslenme önerisi yerine geçmez. Beslenme ihtiyaçları bireysel farklılıklar gösterebilir. Herhangi bir diyet değişikliğine gitmeden önce mutlaka bir sağlık profesyoneline veya beslenme uzmanına danışmanız önerilir.
Kaynakça
Demircioglu, M. K., Demircioglu, Z. G., Cakir, O., Yanar, K., Yilmaz Ozguven, M. B., Atukeren, P., Gulcicek, O. B., Citgez, B., & Yazici, P. (2024). Antioxidant effect of Rosa pimpinellifolia L. fruit extract on cholestatic liver injury: an experimental study. Revista da Associação Médica Brasileira, 70(1), e20230720.
Çakır, Ö., & Ergen, B. (2021). Assessment of Wild R. pimpinellifolia L. According to Mineral Content and Bioactive Compounds. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi(25), 644–649.
Zor, M., Şengül, M., Topdaş, E. F., & Yılmaz, B. (2023). Physicochemical Properties, Antioxidant Activities, and Chemical Compositions of Extracts Obtained from Rosa pimpinellifolia L. Flesh and Seeds Using Different Methods and Solvents. Erwerbs-Obstbau, 65, 579–595.
Karataş, N. (2021). Fruit morphological and nutritional characteristics of different Rosa pimpinnelifolia genotypes. International Journal of Agriculture Forestry and Life Sciences, 5(2), 184–188.
Öz, M., Okan, O. T., & Baltacı, C. (2026). Phenolic and antioxidant assessment of the flowers, stems, leaves, and fruits of Rosa pimpinellifolia and Rosa canina at different growth time. Horticultural Science, 53(1), 15–26.
National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. (2025). Vitamin C: Fact Sheet for Health Professionals.
Özlem Çakır
Ozlem Cakir, Ph.D., is an Associate Professor at Bayburt University’s Faculty of Engineering, where she works in the Division of Food Sciences within the Department of Food Engineering. She received her B.Sc. in Plant Production from Atatürk University in 2003 and completed both her M.Sc. and Ph.D. in Fruit Growing and Breeding at the same university in 2006 and 2012, respectively. Her formally recognised academic specialisation is Fruit Growing and Breeding within the broader field of Agriculture, Forestry, and Fisheries.
Dr. Cakir has more than twenty years of academic, research, and professional experience in horticulture, fruit science, food processing, and nutrition. From 2010 to 2013, she worked as an agricultural engineer at the Turkish Ministry of Food, Agriculture and Livestock. She subsequently served as Deputy Director of a Research and Application Centre at Bayburt University between 2013 and 2014. Her background enables her to approach fruits and plant-derived foods from both agricultural production and food-processing perspectives.
Her research focuses particularly on cultivated and wild fruits, fruit genetic resources, fruit growing and breeding, biochemical characterisation, phenolic compounds, antioxidants, mineral composition, bioactive plant constituents, extraction processes, drying technologies, and the use of fruit extracts and processing by-products in food systems. Her studies have examined species and genotypes of Berberis, Rosa, Crataegus, Malus, Sorbus, Hippophae, Diospyros, Punica, blackberry, mulberry, loquat, cherry laurel, tea, apricot, grapevine, and other horticultural crops.
Her university profile currently lists 32 peer-reviewed research articles, 20 of which were published in SCI-Expanded-indexed journals. Her work has appeared in journals including Food Chemistry, the Turkish Journal of Agriculture and Forestry, Food Science & Nutrition, Sustainability, the Journal of Food Processing and Preservation, the International Journal of Food Sciences and Nutrition, Scientia Horticulturae, Applied Fruit Science, and the Journal of Food Measurement and Characterization. She has also contributed to two chapters in an international scientific book addressing agricultural resource use and sustainability.
Dr. Cakir has presented or co-authored 47 national and international conference contributions, including 42 international papers or presentations. These studies cover fruit cultivation and breeding, wild fruit biodiversity, antioxidant activity, phenolic profiles, mineral composition, organic agriculture, drying and extraction methods, food-processing technologies, and the use of plant-derived bioactive compounds in food products.
She has participated in eight scientific research projects as a project leader, researcher, or scholarship holder. Her project work has included the characterisation of wild pomegranate and apricot-plum genetic resources; the biochemical and antioxidant properties of wild apple, Berberis, Rosa, and other regional fruits; the optimisation of extraction conditions for aromatic plants; the use of fruit extracts as natural antioxidants in meat products; the application of Berberis fruit in ice cream; and the characterisation of exopolysaccharides produced by lactic acid bacteria. She has also supervised nine master’s theses, seven of which are recorded as completed, on subjects including wild fruits, phenolic compounds, antioxidant activity, pectin extraction, food safety systems, nutritional habits, fermentation, and functional food ingredients.
Her teaching experience includes undergraduate and graduate courses in Fruit and Vegetable Processing Technology, Fruit and Vegetable Juice Technology, Beverage Technology, Fruit and Vegetable Drying Technology, Food-Derived Antioxidants, Methods for Determining Antioxidant Activity in Foods, Sensory Evaluation of Foods, Food and Nutrition, Nutrition Principles, Organic Agriculture, Food Packaging, Special Foods Technology, and Industrial Food Waste and By-products.
As an author for Gıda ve Sağlık, Dr. Cakir contributes her expertise in fruit science, wild and cultivated fruits, antioxidants, phenolic compounds, food processing, organic agriculture, and nutrition to the preparation of scientifically grounded and accessible articles for an international readership.