Kolajen vücutta bulunan önemli bir protein türüdür ve vücut tarafından üretilebilmektedir. Vücudumuzun toplam protein içeriğinin % 25-35’ini oluşturan, insanlarda ve diğer memelilerde bulunan en yaygın proteindir. Bilinen 28 türü vardır ve tip I kolajen, insan vücudundaki toplamın %90’ını oluşturmaktadır.
Fibroblastlar, en yaygın kolajen üreten hücrelerdir. Esas olarak glisin, prolin ve hidroksiprolin amino asitlerinden oluşur. Bu amino asitler, kolajenin karakteristik üçlü sarmal yapısını oluşturan üç iplikçik oluşturur.
Kolajenin vücuttaki fonksiyonları
- Hücreleri destekleyen hücre dışı matrisin temel bir bileşenidir,
- Kolajen ve keratin cilde gücünü, su geçirmezliğini ve elastikiyetini verir,
- Kan pıhtılaşmasında görev alır,
- Organları çevreleyerek fiziksel etkilerden korur,
- Cilt hücrelerinin yenilenmesinde rol alır.
Kolajenin moleküler yapısı sigara, güneş ışığı, yüksek şekerli gıdaların tüketimi ve diğer oksidatif stres faktörleri nedeniyle zarar görebilir. Ve en önemlisi, yaş ilerledikçe vücutta kolajen üretiminin doğal olarak azaldığı ve üretilen kolajenin kalitesinde de düşüş görülebildiği bilinmektedir.
Kolajen eksikliği en çok cildi etkiler; cilt zamanla sıkılığını kaybedebilir ve kırışıklıklar belirginleşmeye başlayabilir. Ayrıca eklem kıkırdağından tendonlara, dişlerden tırnaklara kadar birçok organ ve dokuda yapısal değişiklikler meydana gelebilir.
Açıkça ifade etmek gerekirse “vücutta yeterince kolajen bulunmadığında yaşlanma hızlanır” denilebilir.
Vücutta yeterli ve kaliteli kolajen üretimi
Öncelikle bilinmelidir ki, yaşa bağlı kolajen kaybını tamamen önlemek imkânsızdır, ancak süreci yavaşlatmak mümkündür.
Bunu sağlamak amacıyla, vücutta kolajen üretimini destekleyebileceği ifade edilen bir beslenme düzeninin benimsenmesi ve mevcut kolajenin zarar görmesini önlemek adına sigara, güneş ışığı ve yüksek şekerli gıdalardan mümkün olduğunca uzak durulması üzerinde durulmaktadır.
Günlük beslenmede C vitamini, bakır minerali ve kaliteli protein kaynaklarının bulunması, kolajen senteziyle bağlantılı olarak çeşitli kaynaklarda yer almaktadır. Ayrıca yeşil yapraklı sebzeler ve sarımsak gibi bazı gıdaların da bu sürece katkı sağlayabileceği yönünde bilgiler bulunmaktadır.
Tüm bu veriler ışığında beslenme konusunda şu tespitleri paylaşmak mümkündür;
1. Kolajen senteziyle ilgili olarak yumurta, süt ve süt ürünleri, et, sakatat ve baklagiller gibi kaliteli protein içeren besinlerden sıkça söz edilmektedir. Kolajen bir protein olduğu için kolajenin yapı taşlarını içeren kaliteli protein kaynağı besinler kolajen üretimi için elzem besinlerdir. (Protein kalitesi ve günlük tüketilmesi gereken protein miktarı hakkında detaylı bilgi için bakınız Proteinler; Vücuttaki Fonksiyonları, Kalitesi ve Günlük İhtiyaçlar)
2. Beslenme düzeninize C vitamini açısından zengin besinler eklemek, kolajen üretimiyle ilişkili bir faktör olarak öne çıkmaktadır. Kuşburnu suyu, yeşil biber, kapya biberi, maydanoz ve turunçgiller yüksek miktarda C vitamini içeren gıdalara örnek olarak verilebilir. Bir bardak kuşburnu suyu yaklaşık 60 mg C vitamini içerir. (C vitamini açısından zengin besinler ve günlük tüketilmesi gereken C vitamini miktarı hakkında detaylı bilgi için bkz. Tüm Vitaminler; Fonksiyonları, Günlük İhtiyaçları ve Zengin Besinler)
3. Sakatat, deniz ürünleri, susam, fındık, fıstık, baklagiller ve et gibi bakır açısından zengin besinlerin bazı kaynaklarda kolajen oluşumuyla ilişkili olduğu belirtilmektedir. (Bakır minerali açısından zengin besinler ve günlük tüketilmesi gereken bakır minerali miktarı hakkında detaylı bilgi için bkz. Tüm Mineraller; Fonksiyonları, Günlük İhtiyaçları ve Zengin Besinler)
4. Yeşil yapraklı sebzelerin ve sarımsağın vücudun doğal kolajen üretim süreçlerini desteklediği birçok değerli kaynakta belirtilmektedir.
5. Kolajen bakımından zengin besinler vücutta kolajen üretimi için yapıtaşı sağlayabilir. İlikli kemik suyu, kemikli haşlama et, kılçıklarıyla yenebilen balıklar (sardalya veya hamsi gibi), tavuk derisi kolajen bakımından zengin besinlerdir. Ayrıca, bizim mutfağımıza özgü kelle paça çorbası da kolajen açısından çok zengin bir çorbadır.
6. Yüksek şekerli gıdaların tüketiminin azaltılması, kolajen yapısının daha iyi korunmasıyla ilişkilidir.
7. Alkol ve tütün kullanımının azaltılmasının veya bırakılmasının kolajen sentezi üzerinde potansiyel olarak olumlu bir etkiye sahip olduğu düşünülmektedir.
8. Piyasada gıda takviyesi olarak kolajen ürünleri bulunmaktadır. Elbette, bu tür gıda takviyelerinin sadece doktor ve diyetisyen tavsiyesi ile alınmasında fayda vardır. Öte yandan bu tür takviyelerin faydası bilim camiasında tartışmalı bir konudur. (Kolajen takviyelerinin olası faydalarının tartışıldığı bu yazıya da göz atmanızı tavsiye ederim; Considering collagen drinks and supplements? Harvard Health Publishing, İngilizce)
Not: Bu makale, bilimsel araştırmalar ve güvenilir kaynaklara dayalı olarak hazırlanmış genel bilgilendirme metnidir. Bu metin, tıbbi ya da bireye özel beslenme önerisi yerine geçmez. Kişisel sağlık durumu için bir sağlık profesyoneline veya diyetisyene danışılması önerilir.
Kaynakça
Raymond, J. L., & Morrow, K. (2023). Krause ve Mahan Besin ve Beslenme Bakım Süreci (16. baskı; G. Akbulut, Çev. Ed.). Nobel Tıp Kitabevleri.
Aksoy, M. (Ed.). (2022). Beslenme Biyokimyası (7. baskı). Ankara Nobel Tıp Kitabevleri.
Gökalp, H. Y., Nas, S., & Certel, M. (2002). Biyokimya-I: Temel Yapılar ve Kavramlar. Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Fakültesi.
Ricard-Blum, S. (2011). The collagen family. Cold Spring Harbor Perspectives in Biology, 3(1), a004978.
Shoulders, M. D., & Raines, R. T. (2009). Collagen structure and stability. Annual Review of Biochemistry, 78, 929–958.
National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. (2025). Vitamin C: Fact Sheet for Health Professionals.
National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. (2022). Copper: Fact Sheet for Health Professionals.
Patel, P., & Senna, M. M. (2023). Considering collagen drinks and supplements?. Harvard Health Publishing, April 12, 2023.
Bu yazı da ilginizi çekebilir; Likopen; Sağlığa Faydaları ve Zengin Gıdalar
Halil İbrahim Akgül
Halil Ibrahim Akgul, Ph.D., is an Assistant Professor of Food Engineering at Bayburt University, where he works in the Division of Food Sciences within the Faculty of Engineering. He received his B.Sc. in Food Engineering from Akdeniz University in 2010, followed by an M.Sc. and a Ph.D. in Food Engineering from Atatürk University in 2015 and 2020, respectively. His formally recognised academic fields are Food Sciences and Engineering, Food Technologies, Dairy and Dairy Products Technology, and Food Microbiology.
Dr. Akgul has more than fifteen years of professional, research, and academic experience in food science. Between 2011 and 2013, he worked as the food engineer responsible for operations at the Pilot Dairy and Bread Factory of Atatürk University’s Directorate of Agricultural Enterprises. This industrial experience, combined with his subsequent academic research, gave him extensive practical and scientific knowledge of milk processing, dairy production, food quality, hygiene, and product development.
His research is primarily focused on milk and dairy products, dairy microbiology, starter cultures, lactic acid bacteria, exopolysaccharides, butter technology, and the physicochemical, microbiological, sensory, and nutritional properties of foods. His studies have examined the quality and fatty-acid composition of traditional butter, aroma formation in butter produced with different starter cultures, raw-milk quality, the characterisation and antioxidant activity of bacterial exopolysaccharides, traditional dairy products such as çökelek and karın kaymağı, colostrum powder, and the use of fruit-derived ingredients in ice cream production.
His academic record includes peer-reviewed research articles published in national and international journals, including Mljekarstvo, Acta Scientiarum Technology, the Journal of Food Safety and Food Quality, the International Journal of Food Engineering, the Atatürk University Journal of Agricultural Faculty, and ATA Food Journal. Four of the research articles currently listed in his university profile were published in SCI-Expanded-indexed journals. He has also contributed to twelve national and international conference papers and presentations covering dairy products, food microbiology, butter quality, fatty-acid composition, starter cultures, exopolysaccharide-producing bacteria, colostrum, traditional foods, and functional ice-cream formulations.
Dr. Akgul has participated as a researcher or adviser in eleven completed scientific and applied research projects. These projects have addressed the modernisation of pilot dairy-processing facilities; the production and quality characteristics of colostrum powder; the physicochemical and microbiological quality of butter and raw milk; the identification of exopolysaccharide-producing lactic acid bacteria; the development and production optimisation of starter cultures for mould-ripened cheese; the standardisation of traditional dairy products; and the use of sloe berry and persimmon fibre in ice-cream production.
His teaching experience spans undergraduate, associate-degree, and graduate education. The courses he has taught include Food Chemistry, Analytical Chemistry, General Chemistry, Organic Chemistry, Fermented Dairy Products Technology, Butter Production and Processing Technology, Healthy Living and Nutrition, Organic Agriculture and Food, Popular Science, Digital Literacy, and Information Technologies. Through these courses, he combines fundamental food chemistry and engineering principles with dairy technology, nutrition, scientific literacy, and the practical communication of scientific knowledge.
He is the founder and Editor-in-Chief of Gıda ve Sağlık, a multilingual digital publication devoted to food, nutrition, health, food chemistry, food microbiology, and culinary science. Through this platform, he draws upon his academic background, teaching experience, research activity, and practical knowledge of food production to present scientifically grounded information in a detailed and accessible form for an international readership.