Her ne kadar insanlık, medeniyet yolunda önemli mesafeler kat etmiş olsa da günümüzde, Dünya’nın en büyük problemlerinden biri, nüfusun tamamının içilebilir suya erişememesidir.
DSÖ ve UNICEF’in 2025 yılında yayımladığı, 2024 verilerini kapsayan rapora göre dünya nüfusunun yaklaşık dörtte biri, yani 2,1 milyar kişi, güvenli yönetilen içme suyu hizmetlerinden yararlanamamaktadır (DSÖ ve UNICEF, 2025). Bunun neticesinde, ölümler ve ciddi sağlık sorunları meydana gelmektedir.
Bir suyun içilebilir olması için belli başlı özelliklere ve belli bir kaliteye sahip olması gerekir. Duyusal olarak suyun temiz ve berrak görünmesi, o suyun içilebilir olduğu algısını uyandırabilir.
Ancak, en basit olarak, deniz suyu her ne kadar temiz ve berrak görünürse görünsün, içilebilir değildir. Dolayısıyla, içilebilir suyun kalitesini ölçmek, sadece görünümle değil, diğer pek çok kriterin de test edilmesiyle mümkündür.
İçme suyunun sahip olması gereken kalite kriterlerini dünyada Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Avrupa Birliği (EC) ve ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA); ülkemizde ise Türk Standartları Enstitüsü (TSE) ve Türkiye Halk Sağlığı Kurumu belirlemektedir.
Her ne kadar farklı kurumlarca farklı konu başlıkları altında değerlendirilse de, içme suyunun kalite kriterlerini 4 başlık altında değerlendirmek daha makul olacaktır.
1. İçme Suyu için Duyusal Kriterler
Bir suyun içilebilir olması için ilk şart, yeterli duyusal özelliklere sahip olmasıdır. Duyusal özelliklerden kasıt; suyun rengi, kokusu, tadı ve berraklığıdır. Su renksiz ve kokusuz olmalıdır.
Suyun renkli ve kokuyor olması, içerisinde metal iyonlarının veya önemli miktarda mikroorganizmanın bulunduğu anlamına gelmektedir. Su, kendine has tatta olmalıdır; acı, tuzlu veya ekşi tatta olmaması gerekir.
Hakeza, su bulanık da olmamalıdır. Sudaki bulanıklık, suyun içerisinde asılı kalan partiküllerden kaynaklanmaktadır. Bu partiküller kil, mikroorganizma, organik veya inorganik maddeler olabilir.
Her ne sebeple olursa olsun, bulanık su içilebilir değildir. Bulanıklık, görsel olarak tespit edilebildiği gibi enstrümantal olarak da tespit edilebilmektedir ve aşağıda belirtileceği üzere belirli sınırları mevcuttur.
Duyusal kriterler, suyun herhangi bir enstrümantal analiz yapılmadan içilebilir olup olmadığını anlamanın önemli bir yoludur; ancak karar vermek için tek başına yeterli değildir.
Duyusal kriterler, uygun duyusal özelliklere sahip olmayan suların içme suları olarak kullanımını engeller, ancak uygun duyusal özelliklere sahip sular, diğer kriterlerce de değerlendirilmek zorundadır.
2. İçme Suyu için Fiziksel ve Kimyasal Kriterler
pH (Suyun asitliği)
pH, suyun asidik mi yoksa bazik karakterde mi olduğunu gösteren parametredir. pH 7,0’nin üzerindeki sular bazik karakterde iken, 7,0’nin altındakiler asidik karakterdedir. Saf suyun pH’ı 7’dir ve dolayısıyla nötr karakterdedir.
Suda mineral varlığı (iyonların çözünmesi), suyun pH’ını ve karakterini değiştirir. Tabiatıyla, çözünen iyonların türlerine ve miktarlarına göre de su, asidik veya bazik karakterde olmaktadır.
Genel olarak sağlıklı içme suyunun pH’ı 6,5-9,5 değerleri arasındadır. Ancak suyun belirlenen ölçülerde bazik karakterde olması arzu edilen bir durumdur. Çünkü özellikle pH 6,5’in altındaki asidik karakterdeki sular aşındırıcı özelliktedir ve asidik sular, nakil borularını aşındırarak borulardaki metal iyonlarını bünyelerine katmaktadır.
pH’ın içme suyundaki diğer bir yönü, içerdiği mineraller açısından zenginliğin bir ölçüsü olmasıdır. pH 9,5 sınır olmak kaydıyla suyun bazikliğinin artması (içerdiği minerallerin kompozisyonuna bağlı olarak), içme suyunun daha kaliteli ve besleyici olduğu yönünde bir gösterge olarak kullanılabilmektedir.
Suyun 9,5 değerinden daha yüksek pH’a sahip olması, tadın kötüleşmesine ve kayganlık hissine sebep olmaktadır. Diğer taraftan, 6,5-9,5 sınırları dışındaki pH, kirliliğe işaret etmektedir.
Sertlik
Tanım olarak su sertliği, 2 ve daha fazla değerliğe sahip iyonların (Mg+2, Ca+2) su içerisindeki mmol/litre ölçüsünde miktarıdır. Bir diğer ifade ile su sertliği, suyun içerisinde çözünmüş halde bulunan, kalsiyum ve magnezyumun karbonat (CO3), bikarbonat (HCO3) ve sülfat (SO4) ile bir araya gelerek oluşturduğu tuzların miktarını ifade eder. Bu tuzlar, suya yeraltındaki güzergâhında bulunan toprak ve kayalardan geçmektedir.
Genel itibari ile kalsiyum ve magnezyumun karbonat ve bikarbonat tuzlarının (CaCO3, MgCO3, Ca(HCO3)2 ve Mg(HCO3)2) meydana getirdiği sertliğe “geçici sertlik”, sülfat tuzlarının (CaSO4 ve MgSO4) oluşturduğu sertliğe ise “kalıcı sertlik” denilmektedir. Geçici ve kalıcı sertliğin toplamı ise “toplam sertlik” olarak ifade edilmektedir.
Kalsiyum ve magnezyumun karbonat ve bikarbonat tuzlarının meydana getirdiği sertliğe geçici denmesinin nedeni, suyun kaynatılmasıyla veya suya sönmüş kireç (Ca(OH)2 – kalsiyum hidroksit) ilavesi ile suyun sertliğinin ortadan kaldırılabilmesidir. Demliklerde oluşan kireç, geçici sertliğin giderilmesine verilebilecek en bilinir örnektir (NIOSH, 2019).
Kalıcı sertlik ise, suyu ısıtmak veya suya sönmüş kireç ilavesiyle giderilememektedir. Ancak kalıcı sertlik de giderilmektedir. Kalıcı sertliği gidermek amacıyla suya Na2CO3 ilave edilmektedir.
Şu an için, sert suyun sağlığa olumsuz etkisi olmadığı yönünde bilim camiası görüş bildirmektedir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Cenevre Konferansı’nda sert suyun bilinen hiçbir olumsuz sağlık etkisi olmadığını beyan etmiştir.
Dahası, sert suların zengin kalsiyum ve magnezyum kaynağı oldukları yönünde görüş bildiren araştırmacılar da bulunmaktadır. Hatta sert suların kardiyovasküler rahatsızlıklara ve bazı kanser türlerine karşı iyi geldiği yönünde sonuç bildiren bilimsel araştırmalar da mevcuttur.
Diğer taraftan, sert suların böbrek taşı oluşumuna etkisinin olmadığı veya çok düşük olduğu yönünde çalışmalar da bulunmaktadır. Sonuç itibari ile su sertliğinin sağlığa olası etkileri konusundaki veriler şu an için yeterli değildir ve bu yöndeki çalışmalar ve tartışmalar tüm hızı ile devam etmektedir.
Araştırmacı Sengupta’nın International Journal of Preventive Medicine’da yayınlanan “Potential Health Impacts of Hard Water” başlıklı derlemesi bu konuda bilimsel çalışmaların geldiği noktayı özetlemesi açısından oldukça faydalı ve göz atılması gereken bir çalışma olarak öne çıkıyor.
Dolayısıyla, şu anda su sertliği ile ilgili sağlık açısından minimum veya maksimum mineral konsantrasyonları önermek için yeterli veri yoktur ve bu nedenle herhangi bir kılavuz değer önerilmemektedir.
Suyun sertlik derecesini ölçmek amacıyla farklı birimler kullanılmaktadır. Bu birimler;
Fransız Sertlik Derecesi -1of = 10 mg CaCO3/litre 8,4 mg MgCO3/litre
İngiliz sertlik derecesi: 1°e = 14,3 mg CaCO3 eşdeğeri/L (yaklaşık 12,0 mg MgCO3 eşdeğeri/L).
Alman sertlik derecesi: 1°dH = 17,8 mg CaCO3 eşdeğeri/L (yaklaşık 15,0 mg MgCO3 eşdeğeri/L) (Hem, 1985).
Amerikan Sertlik derecesi = 50 mg CaCO3/litre 42 mg MgCO3/litre
Sertlik derecelerine göre suların sınıflandırılması
| Suyun Sertliği | Fransız sertlik derecesine göre | Alman sertlik derecesine göre | İngiliz sertlik derecesine göre |
| Yumuşak | 7-14 | 4-8 | 5-10 |
| Kısmen sert | 14-22 | 8-12 | 10-15 |
| Sert | 22-32 | 12-18 | 15-22 |
| Çok sert | 32-54 | 18-30 | 22-35 |
Ülkemizde sertlik birimi olarak Fransız Sertlik Derecesi kullanılmaktadır ve sular buna göre sınıflandırılmaktadır. Genel olarak ülkemizde içme suyunun sertliğinin 12of’yi geçmemesi önerilmektedir.
Genel olarak, suyun içerisindeki iyon miktarına göre değerlendirmede, Mg+2 ve Ca+2 iyonlarının toplam derişimi;
- 0,6 mmol/litreden daha az ise “yumuşak,”
- 0,6-1,2 mmol/litre arasında ise “hafif sert,”
- 1,2-1,8 mmol/litre arasında ise “sert,”
- 1,8 mmol/litreden daha fazla ise “çok sert” olarak sınıflandırılmaktadır.
Miktar açısından bir diğer sınıflandırma şu şekildedir;
- Suda 0-60 mg/litre arasında kalsiyum karbonat (CaCO3)bulunuyorsa “yumuşak,”
- 61-120 mg/litre arasında kalsiyum karbonat (CaCO3) bulunuyorsa “kısmen sert,”
- 121-180 mg/litre arasında kalsiyum karbonat (CaCO3) bulunuyorsa “sert” olarak sınıflandırılmaktadır.
Suda bulunan kalsiyum karbonat (CaCO3)miktarı 100 mg/litre seviyesinden fazla olduğu takdirde korozyon ve kazan taşı oluşumu; 500 mg/litre seviyesinden fazla olduğu takdirde ise yemeklerde ve içeceklerde tat ve lezzet problemleri meydana gelmektedir.
Her ne kadar su sertliğinin sağlık üzerine etkileri üzerine tartışmalar sürse de, sert suyun temizlikte kullanımının cilt kuruluğu, saç dökülmesi ve saçta kepek oluşumu gibi problemlere sebep olduğu söylenebilir.
Diğer taraftan, sert suyun içme suyu haricinde kullanımı sonucunda, eğer sert su yemek ve içecek yapımında kullanılıyor ise istenmeyen tat oluşumuna, sebzelerin sertleşmesine ve geç pişmeye neden olmaktadır.
Temizlikte sert su kullanımı, köpük kesilmesine ve yıkanan kıyafetlerin ömrünün kısalmasına neden olmaktadır. Sert su, bulaşık makinesi, çamaşır makinesi, sıhhi su tesisatı ve kalorifer tesisatında ise kireçlenmeye sebep olmaktadır.
İletkenlik
Suyun iletkenliğinin ölçülmesi, suyun içerisinde çözünmüş olan iyonların miktarını belirlemenin bir diğer yoludur. Daha önce de belirtildiği üzere, saf su nötrdür ve elektriği iletmez.
Suda çözünen iyon miktarı arttıkça, tabiatıyla iletkenlik de artmaktadır. Dolayısıyla iletkenliğin miktarı ölçülürse, suyun kirlilik miktarı da ölçülmüş olacaktır. İçme suyunun iletkenlik miktarı 20oC’de maksimum 2500 µS/cm olmalıdır.
Bulanıklık
Yukarıda duyusal olarak gözlemlenebilir bulanıklıktan bahsedilmişti. Bulanıklık, suyun içerisinde asılı kalan inorganik ve organik maddelerden, mikroorganizmalardan ve kil gibi partiküllerden kaynaklanabilmektedir.
Enstrümantal olarak suyun bulanıklığının maksimum 5-25 NTU (nefelometrik bulanıklık birimi) olması gerekmektedir (Kimi standart 5 NTU’yu kimi ise 25 NTU’yu standart olarak kabul etmektedir).
Pestisit Kalıntısı
Pestisitler, tarım zararlıları ile mücadele amaçlı tarımda kullanılan kimyasallardır. Yer altı faaliyetleri esnasında içme suyuna karışmaları söz konusu olabilmektedir. Pestisitlerin sağlığa ciddi zararlarından ötürü, içme sularına muhtemel karışımlarının izlenmesi son derece önemlidir.
Pestisit terimi, insektisitler (böcek öldürücüler), herbisitler (bitki öldürücüler), fungusitler (mantar öldürücüler), nematositler (solucan ve kurt öldürücüler), akarisitler, algisitler (yosun öldürücüler), rodentisitler (kemirici öldürücüler), slimisitler (balçık, salgı öldürücüler) ile bunlarla bağlantılı ürünleri (diğerlerinin yanı sıra, büyüme kontrol edicileri) ve bunların ilgili metabolitlerini parçalanma ya da reaksiyon ürünlerini ifade etmektedir.
Sağlık Bakanlığı İnsani Tüketim Amaçlı Sular Yönetmeliği’nde, bir pestisitin içme suyunda izin verilen en yüksek miktarı 0,10 µg/litredir. Bunlar içerisinde aldrin, dieldrin, heptaklor ve heptaklor epoksit için sınır değer 0,030 µg/litredir. Toplam pestisit miktarının sınır değeri ise 0,50 µg/litredir.
Diğer Kimyasal Kriterler
İçme suyuna birçok farklı etkenden, çok farklı sayıda unsur dahil olabilmektedir. Söz konusu maddelerin içme suyunda bulunabileceği sınır değerler şu şekildedir;
| Madde | Sınır değer |
| Akrilamid | 0,1 µg/litre |
| Klorür | 250,0 mg/litre |
| Serbest klor | 0,5 mg/litre |
| Amonyum | 0,5 mg/litre |
| Sülfat | 250,0 mg/litre |
| Demir | 0,2 mg/litre |
| Alüminyum | 0,2 mg/litre |
| Sodyum | 200 mg/litre |
| Antimon | 5,0 µg/litre |
| Arsenik | 10,0 µg/litre |
| Benzen | 1,0 µg/litre |
| Benzo (a) piren | 0,010 µg/litre |
| Bor | 1,0 mg/litre |
| Bromat | 10,0 µg/litre |
| Kadmiyum | 5,0 µg/litre |
| Krom | 50,0 µg/litre |
| Bakır | 2,0 mg/litre |
| Mangan | 50,0 µg/litre |
| Siyanür | 50,0 µg/litre |
| 1,2-dikloretan | 3,0 µg/litre |
| Epiklorohidrin | 0,10 µg/litre |
| Florür | 1,5 mg/litre |
| Kurşun | 10,0 µg/litre |
| Cıva | 1,0 µg/litre |
| Nikel | 20,0 µg/litre |
| Nitrat | 50,0 mg/litre |
| Nitrit | 0,50 mg/litre |
| Polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH) | 0,10 µg/litre |
| Selenyum | 10,0 µg/litre |
| Tetrakloreten ve trikloreten | 10,0 µg/litre |
| Trihalometanlar-toplam | 100,0 µg/litre |
| Vinil Klorür (VC) | 0,50 µg/litre |
3. Mikrobiyolojik Kriterler
İçme suyunda mikroorganizma varlığı, sağlık açısından son derece riskli bir durumdur. Tabiatıyla, içme suyunda mikroorganizma varlığının kontrolü de son derece kritik öneme haizdir. Toplumda, “klorlama” olarak bilinen içme suyuna klor ilavesi, sudaki mikroorganizmaların öldürülmesi amacıyla yapılmaktadır.
Bu bağlamda,
- İçme suyunun 250 mililitresinde yapılan analizlerde, E. coli, Enterokok, Koliform grubu bakteri ve P. aeruginosa suşu bakteri,
- 50 mililitresinde anaerob sporlu sülfit redükte eden bakteriler,
- 100 mililitresinde patojen stafilokoklar,
- 5 litresinde parazit bulunmamalıdır.
4. Radyoaktif Kriterler
İçme suyunda radyoaktivitenin takibi, sadece birey ve toplum sağlığı açısından değil, nesillerin sağlığı ve doğanın işleyişi bakımından son derece kritik öneme sahiptir.
Bu bağlamda, içme suyunda Trityum 100 Bq/litre, toplam gösterge dozu ise 0,10 mSv/yıl sınır değer olarak kabul edilmektedir. Türk Standartları Enstitüsü TS 266 İçme Suyu Standartları’na göre, içme suyunun alfa aktivitesinde 0,037 Bq/litre, beta aktivitesinde ise 0,37 Bq/litre sınır değerler olarak kabul edilmektedir.
Kaynakça
Saldamlı, İ. (Ed.). (2021). Gıda Kimyası. Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
Raymond, J. L., & Morrow, K. (2023). Krause ve Mahan Besin ve Beslenme Bakım Süreci (16. baskı; G. Akbulut, Çev. Ed.). Nobel Tıp Kitabevleri.
Sencer, E., & Orhan, Y. (2005). Beslenme. İstanbul Medikal Yayıncılık.
Aksoy, M. (Ed.). (2022). Beslenme Biyokimyası (7. baskı). Ankara Nobel Tıp Kitabevleri.
Erkmen, O. (Ed.). (2021). Gıda Mikrobiyolojisi (6. baskı). Efil Yayınevi.
World Health Organization. (2026). Guidelines for drinking-water quality: fourth edition incorporating the first, second and third addenda.
United States Environmental Protection Agency. (2026). Drinking Water Regulations.
Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı. (2005). İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete, 17 Şubat 2005, Sayı 25730.
Sengupta, P. (2013). Potential health impacts of hard water. International Journal of Preventive Medicine, 4(8), 866–875.
World Health Organization. (2011). Hardness in Drinking-water: Background document for development of WHO Guidelines for Drinking-water Quality.
Hem, J. D. (1985). Study and interpretation of the chemical characteristics of natural water (3rd ed.). U.S. Geological Survey, Water-Supply Paper 2254.
World Health Organization & UNICEF. (2025). 1 in 4 people globally still lack access to safe drinking water – WHO, UNICEF.
National Institute for Occupational Safety and Health. (2019). NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards: Calcium hydroxide.
Halil İbrahim Akgül
Halil Ibrahim Akgul, Ph.D., is an Assistant Professor of Food Engineering at Bayburt University, where he works in the Division of Food Sciences within the Faculty of Engineering. He received his B.Sc. in Food Engineering from Akdeniz University in 2010, followed by an M.Sc. and a Ph.D. in Food Engineering from Atatürk University in 2015 and 2020, respectively. His formally recognised academic fields are Food Sciences and Engineering, Food Technologies, Dairy and Dairy Products Technology, and Food Microbiology.
Dr. Akgul has more than fifteen years of professional, research, and academic experience in food science. Between 2011 and 2013, he worked as the food engineer responsible for operations at the Pilot Dairy and Bread Factory of Atatürk University’s Directorate of Agricultural Enterprises. This industrial experience, combined with his subsequent academic research, gave him extensive practical and scientific knowledge of milk processing, dairy production, food quality, hygiene, and product development.
His research is primarily focused on milk and dairy products, dairy microbiology, starter cultures, lactic acid bacteria, exopolysaccharides, butter technology, and the physicochemical, microbiological, sensory, and nutritional properties of foods. His studies have examined the quality and fatty-acid composition of traditional butter, aroma formation in butter produced with different starter cultures, raw-milk quality, the characterisation and antioxidant activity of bacterial exopolysaccharides, traditional dairy products such as çökelek and karın kaymağı, colostrum powder, and the use of fruit-derived ingredients in ice cream production.
His academic record includes peer-reviewed research articles published in national and international journals, including Mljekarstvo, Acta Scientiarum Technology, the Journal of Food Safety and Food Quality, the International Journal of Food Engineering, the Atatürk University Journal of Agricultural Faculty, and ATA Food Journal. Four of the research articles currently listed in his university profile were published in SCI-Expanded-indexed journals. He has also contributed to twelve national and international conference papers and presentations covering dairy products, food microbiology, butter quality, fatty-acid composition, starter cultures, exopolysaccharide-producing bacteria, colostrum, traditional foods, and functional ice-cream formulations.
Dr. Akgul has participated as a researcher or adviser in eleven completed scientific and applied research projects. These projects have addressed the modernisation of pilot dairy-processing facilities; the production and quality characteristics of colostrum powder; the physicochemical and microbiological quality of butter and raw milk; the identification of exopolysaccharide-producing lactic acid bacteria; the development and production optimisation of starter cultures for mould-ripened cheese; the standardisation of traditional dairy products; and the use of sloe berry and persimmon fibre in ice-cream production.
His teaching experience spans undergraduate, associate-degree, and graduate education. The courses he has taught include Food Chemistry, Analytical Chemistry, General Chemistry, Organic Chemistry, Fermented Dairy Products Technology, Butter Production and Processing Technology, Healthy Living and Nutrition, Organic Agriculture and Food, Popular Science, Digital Literacy, and Information Technologies. Through these courses, he combines fundamental food chemistry and engineering principles with dairy technology, nutrition, scientific literacy, and the practical communication of scientific knowledge.
He is the founder and Editor-in-Chief of Gıda ve Sağlık, a multilingual digital publication devoted to food, nutrition, health, food chemistry, food microbiology, and culinary science. Through this platform, he draws upon his academic background, teaching experience, research activity, and practical knowledge of food production to present scientifically grounded information in a detailed and accessible form for an international readership.